قتاده گفت:گواه باشد بر قوم خود.و قومى دگر گفتند:رئيس باشد و عريف كه از كارها بر رسد و اصل نقيب در لغت فعيل باشد از نقب و نقب سوراخ فراخ باشد و آن را كه آن سوراخ كند نقّاب خوانند.و ثقب و نقر و نقب متقارب باشد جز كه ثقب [٢]اندك بود و نقر از او بيش باشد و كنده‌گر را نقّار گويند و چنگال مرغ را [٣]منقار گويند و نقب از همه بيشتر باشد.

و بعضى اهل لغت گفتند:نقيب فعيل باشد به معنى فاعل براى آن‌كه او تعرّف كند و از كارها بر رسد و در غور كارها رود پس به [٤]آن ماند كه نقب كند.

و بعضى گفتند:فعيل باشد به معنى مفعول براى آن‌كه كار او را تفحّص كرده باشند و در غور شده تا بدانسته باشند كه او صلاحيت نقابت دارد [٥]و منقبت آن خصلت [٦]باشد كه بر او نقب كنند و در غور او شوند از فضيلت مرد و جمعش مناقب باشد و نقبه ايزار پاى باشد كه آن را ساق نبود براى آنش نقبه خوانند لاتّساع نقبتها و اوّل جرب را نقبه گويند.قال الشاعر:

متبذّلا تبدو محاسنه يضع الهناء مواضع النّقب
و كلب نقيب گويند سگى كه آن را سوراخى در گلو كنند تا آواز او بلند بر نيايد و اين بخيلان كنند تا مهمان به آواز سگ به ايشان راه نبرد [٧]و در معنى نقبا در اين آيت دو قول گفتند:

حسن بصرى و جبّايى گفتند،براى آن ايشان را نقيب خواند [٨]كه ايشان را ضمان قوم خود كردند كه مخالفت نكنند آن را كه اسد آن را [٩]فرموده بودند.

[١] .لت:پايندگان.

[٢] .اساس،وز،مت:نقب،با توجّه به تب و ساير نسخه بدلها تصحيح شد.

[٣] .اساس:مرا،با توجه به وز تصحيح شد.

[٤] .لت:با.

[٥] .لت+يا نه.

[٦] .آج،لب:حاصل.

[٧] .مر:نيابد.

[٨] .مر:خوانند.

[٩] .كذا در مج،وز،مت(؟)ديگر نسخه بدلها:ندارد.