ابتداء است و خبر محذوف،و التّقدير يجريان بحسبان،و اين«با» [١]تعلّق به آن محذوف دارد،و گفتند:اين جمله متعلّق است به ما قبلها،يعنى عَلَّمَهُ الْبَيٰانَ ،أن [٢]الشمس و القمر بحسبان،يعنى او را [٣]بياموخت[١٠٦-پ]كه آفتاب و ماه به حسابى [٤]مى‌روند،و گفتند:فراخناى آفتاب شش‌هزار و چهارصد فرسنگ است [در مثل اين،و فراخناى ماه هزار فرسنگ در هزار فرسنگ] [٥].و بر روى آفتاب نوشته است:لا اله الّا اللّه محمّد رسول اللّه،خلق اللّه الشمس بقدرته و اجراها [٦]بأمره،و در بطن [٧]او نوشته است:لا اله إلاّ اللّه رضاه كلام و غضبه كلام و رحمته كلام و عذابه كلام [٨]،يعنى اين چيزهاى مخالف از رضا و غضب و رحمت و عذاب در كلام ما بسته است به كلام خداى [٩]،راضى شود و رحمت كند و به كلامى خشم گيرد و عذاب كند.و بر روى ماه نوشته است:لا اله الّا اللّه و محمّد رسول اللّه،خلق اللّه القمر و خلق اللّه الظلمات و النور،و در بطن او نوشته است:خلق اللّه الخير و الشر بقدرته يبتلي بهما من يشاء من خلقه فطوبى لمن أجرى اللّه الخير على يديه و الويل لمن اجرى اللّه الشر على يديه،و مراد بر اجراى خير و شر بر دست او اقدار است و تمكين و آلات كه يكى از ما بى‌آن فعل [١٠]نتواند كردن.

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ ،«نجم»هر درختى باشد كه ساق ندارد چون

[١] .اساس:باب،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٢] .اساس:بانّ،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٣] .آج+بيان او؛آد،كا،گا+بيان آن.

[٤] .آد،كا،گا:به حساب؛چاپ شعرانى(٣٨٦/١٠):به حسبانى.

[٥] .اساس:ندارد،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٦] .آد،كا:أجريها.

[٧] .كا:در اندرون.

[٨] .اساس:و غضبه عدله كلام؛آج:و عدله كلام،با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٩] .آد،گا:حق‌تعالى به كلامى.

[١٠] .آد،گا:فعلى.