رسميّه با اين حالت حاليّه، نه اصل گماشتن نظّارى براى فقهاى عصر غيبت ممكن و نه بر فرض گماشتن جز اهانت و تبعيد ترتّب نتيجه و اثر ديگرى محتمل است، لهذا.... بر همين وجه متعيّن است». (٣٧)

در جايى ديگر نيز بعد از آنكه نيابت فقها و نواب عام عصر غيبت را در اقامه «وظايف حسبيّه» كه از مهم‌ترين آنها امور «راجعه به حفظ و نظم ممالك اسلاميه» است، از «قطعيات مذهب» دانسته، بر اين نكته تأكيد مى‌كند كه چون امروزه رفع يد از كسانى كه اين منصب فقها را غصب كرده‌اند ممكن نيست، لااقل مى‌توان دامنه غصب آنان را با حكومت مشروطه محدود كرد. (٣٨)

نائينى رؤياى صادقه‌اى را كه چندى قبل از تأليف كتاب ديده است، مؤيد اين مطلب ذكر مى‌كند. او در عالم رؤيا از مرحوم آية‌اللّه‌ حاجى ميرزا حسين تهرانى كه از رهبران فقيد مشروطه بود، مى‌شنود كه امام زمان(ع) فرموده‌اند: «مشروطه مثل آن است كه كنيز سياهى را كه دستش هم آلوده باشد، به شستن دست وادارش نمايند». سپس نائينى مى‌گويد: «سياهى كنيز اشاره است به غصبيّت اهل تصدّى، و آلودگى دست اشاره به همان غصب زايد و مشروطيت چون مزيل آن است، لذا به شستن يد غاصبانه متصدّى تشبيهش فرموده‌اند». (٣٩)

الف) دولت حداقلى

نائينى ـ چنان كه گذشت ـ كتاب خود را با بيان اين نكته آغاز مى‌كند كه اروپاييان، اصول مشروطه را از مسلمانان گرفتند. او بعد از ذكر برخى مقدمات، بحث اصلى كتاب را با استناد به ضرورت عقلى وجود حكومت در نظام اجتماعى

(٣٧) همان، ص ١١٣.
(٣٨) همان، ص ٧٦.
(٣٩) همان، ص ٧٨.