خويش بودند، برخى از مراجع ساكن نجف مانند آخوند خراسانى(١٢٩٠ ش) و شيخ عبداللّه‌ مازندرانى(١٢٩٠ ش) برعهده داشتند و آية‌اللّه‌ نائينى كه در آن دوران مجتهدى فاضل و برجسته بود، از همراهان و خواصّ آخوند خراسانى به شمار مى‌رفت و داراى چنان جايگاهى در رهبرى مذهبى انقلاب مشروطه بود كه نه تنها در جلسات تصميم‌گيرى مراجع مشروطه‌خواه حضور داشت، بلكه به عنوان انشا كننده اعلاميه‌ها و فتاواى آنان گمارده شده بود. (٣) از سوى ديگر، آية‌اللّه‌ شيخ فضل‌اللّه‌ نورى كه در تهران اقامت داشت و از نظر علمى سرآمد فقيهان ساكن پايتخت و يكى از مجتهدان تراز اول در عصر خود بود، (٤) رهبر روحانى مخالفان مشروطه يا مشروعه خواهان به شمار مى‌رفت.

درباره شرح حال اين دو فقيه و تبيين ديدگاه‌هاى آنان درباره مشروطيت و انديشه سياسى اسلام تاكنون آثار فراوانى به رشته تحرير درآمده كه ضمن ارجاع خوانندگان به آن آثار، از بسيارى از مباحث مقدماتى پرهيز مى‌كنيم و در اينجا فقط به تحليل ديدگاه‌هاى فقهى - سياسى ايشان كه مرتبط با موضوع اين سلسله مقالات يعنى رويكرد عقل گرايى و تعبد گرايى است، مى‌پردازيم و ناگزيريم كه ابتدا به بعضى از مباحث كه ارتباط نزديكى با موضوع مقاله دارد نيز اشاره‌اى گذرا كنيم.

تأثير عقلانيت غربى بر انديشه مشروطه خواهى

ايرانيان در عصر قاجار به طور آشكار با تمدن و فرهنگ غرب آشنا شدند. سياستمداران، سيّاحان و بازرگانانى كه به مغرب زمين سفر كرده بودند، همچنين

(٣) حائرى، عبدالهادى، تشيّع و مشروطيت در ايران ، ص ١٥٧.
(٤) براى اطلاع از مقام علمى شيخ ر.ك: ابوالحسنى(منذر)، على، ديده‌بان بيدار ، ص ١٣ - ٢٦.