اگر در اصل صدور اين روايت خدشه شود، روايات ديگر و عمل اصحاب جابر ضعف سندى آن است. تأثير زمان و مكان در اجتهاد، بر هر صاحب‌نظرى در فقه امرى روشن و واضح است. لذا فقيه بزرگ و ژرف‌انديش قرن ما امام‌خمينى(قده) مى‌فرمايد:

اين جانب معتقد به فقه سنتى و جواهرى هستم و تخلف از آن را جايز نمى‌دانم. اجتهاد به همان سبك صحيح است، ولى اين بدان معنا نيست كه فقه اسلام پويا نيست. زمان و مكان دو عنصر تعيين كننده در اجتهادند، مسأله‌اى در قديم داراى حكمى بوده به ظاهر همان مسأله در روابط حاكم بر سياست و اجتماع و اقتصاد يك نظام، ممكن است حكم جديدى پيدا كند؛ بدان معنا كه با شناخت دقيق روابط اقتصادى و اجتماعى و سياسى همان موضوع اول كه از نظر ظاهر با قديم فرقى نكرده است، واقعاً موضوع جديدى شده است كه قهراً حكم جديدى را مى‌طلبد. (٤٠)

بنابراين مجتهد بايد در وهلؤ نخست نيازمنديهاى متغير جامعه را بشناسد و آنگاه با توجه به منابع و ادلؤ احكام و با عنايت به نيازهاى مبرم و حتمى مردم فتوا دهد تا فتواى او بتواند در جامعه پياده و اجرا گردد. چه از خصوصيات لازم يك قانون قابليت پياده شدن در انطباق با نيازهاى زمان است.

به قول يكى از اساتيد (٤١)مگر فتوا براى چيست؟ جز اينكه جامعه در پرتو آن بتواند راه

(٣٩)شيخ انصارى، كتاب المكاسب، ج١، ص٧ ـ ٨، انتشارات موسسؤ نعمان، بيروت.
(٤٠)قسمتى از پيام امام خمينى به مراجع اسلام و روحانيان سراسر كشور در تاريخ ١٣٦٧/١٢/٣.
(٤١)دكتر عليرضا فيض، پويايى فقه و اجتهاد، مجله كانون و كلاء، ش٧ ـ ٦ ـ٣٥. سال ٧١ ـ ١٣٧٢.