و ـ اگر وسايل نقليه و يا كار خانه و يا ديگر وسايل دودزا موجب ضرر و خسران جانى و مالى ديگران گردد، آيا اتلاف صادق است يا نه؟ و اگر صادق باشد چه كسى ضامن است؟ اين پرسشها و همانند آن كه مورد ابتلاى جوامع صنعتى و ماشينى است، با اين بحث ارتباط تنگاتنگى دارد.

الف . تعريف مباشر

فقها نسبت به تعريف مباشر نظر يكسان ندارند و آنرا با عبارات گوناگون تعريف كرده‌اند. حضرت امام(ره) مى‌نويسد:

المراد بالمباشرة اعم من ان يصدر الفعل منه بلا آلة كخنقه بيده او ضربه بها او برجله فقتل به او ب‌آلة كرميه بسهم... او كان القتل منسوباً اليه بلا تأوّلٍ عرفاً كالقائه فى النار... الى غير ذلك من الوسائط التى معها تصدق نسبة القتل اليه. (١)

مقصود از عنوان مباشر اعم از اين است كه فعل بدون استفاده از وسيله و ابزار از فاعل صادر شود، مانند: خفه كردن با دست و يا زدن با دست و يا پا، به گونه‌اى كه (حيوان) بميرد و يا اينكه قتل با استفاده ازوسيله‌اى صورت گيرد، مانند: تيراندازى و همانند آن... و يا اينكه بدون تأويل (توجيه) از نظر عرف به او نسبت داده شود، مانند: انداختن در آتش... و غير از اين موارد از وسايطى كه نسبت قتل باوجود آن صادق است.

از اين عبارت استفاده مى‌شود كه ملاك و معيار در عنوان مباشر، صدقِ عرفى نسبت كار به فاعل مباشر است، اعم از اينكه با وسيله باشد و يا نباشد.

(١)حضرت امام خمينى، تحرير الوسيله، ج٢، ص٥٩٩.