فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٥١ - قاعدؤ اتلاف(٢) محمد رحمانى
هـ. اجتماع مباشر و سبب
اگر درموردى سببِ موجبِ تلف با مباشرِ تلف جمع شوند، ضمان بركدام است؟ در اينجا ميان فقها اختلاف شده است. محقّق حلّى مىفرمايد:
اگر سبب و مباشر جمع شوند، ضمان مباشر بر فاعلِ سبب مقدّم است. (١٠)
برخى ديگر از فقها بر اين باورند كه هر دو ضامناند (١١)در مقابل، برخى ديگر معتقدند هر آنچه كه از نظر زمان مقدّم است، ضمانآور است.
نقد و بررسى
به نظر مىرسد با توجه به مباحث قبلى، پاسخ اين پرسش روشن مىباشد، و آن اينكه موارد را بايد جداگانه مورد دقت قرار داد. بدين ترتيب، هرگاه استنادِ تلف به هر دو مساوى باشد، هر دو ضامناند، مانند: باب تعاقب ايادى. و هرگاه مباشر اقوا از سبب باشد، مباشر ضامن است. و اگر به عكس، سبب اقوا باشد، سبب ضامن است. بنابراين ملاك و معيار، صدق استناد است و عنوان مباشر و يا سبب دخيل نيست، البته بايد توجه داشت گاهى تقدم زمانى از نظر عرف موجب اقوائيت در استناد مىگردد. فقها در اين بحث مثالهاى فراوانى را جهت اجتماع مباشر و سبب متعرض شده و بحث كردهاند كه ضمان از آن كدام است. با اين ملاك و معيار ازطرح اين پرسشها بىنياز هستيم.
و. اجتماع اسباب متعدد
گاهى چند سبب كه هر كدام به طور جداگانه مىتواند موجب اتلاف گردد با يكديگر جمع مىشود، در اين صورت آيا ضمان بر همه است و يا بر يكى؟ در صورت دوم كدام سبب ضامن است؟
اقوال در اين مسأله نيز مختلف است. برخى سبب اقوا را ضامن مىدانند، برخى تمام
(١٠)جواهر الكلام، ج٣٧، ص٥٤.
(١١)همان، ص٥٤. صاحب جواهر اين قول را از صاحب رياض نقل مىكند.