فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٨٠ - ابعاد فقهى علامه محمدتقى جعفرى دکتر غفور خوئینی
اينك پس از بحث مقدماتى به چند نمونه از مباحثى كه به اجتهاد و ميزان توانايى مجتهد دلالت دارد به عنوان نمونه اشاره مىكنيم.
دخالت دو عنصر زمان و مكان در اجتهاد
از بررسى شرايط و نيازهاى مادى و معنوى انسان بدست مىآيد كه در عرصؤ هستى به دو دسته قوانين مختلف و متمايز نيازمند مىباشد:
١ـ احكام و قوانين ثابت و پايدار
اينگونه احكام از مصالح حيات انسانى محافظت كرده و در هر زمانى تداوم معقولانؤ آن را براى بشر تأمين مىكنند. تفاوتى نمىكند كه انسان در كجاى اين زمين زندگى مىكند و داراى چه رنگ و نژادى باشد.
امورى چون: عبوديت در بُعد معنوى و چگونگى تأمين نيازمنديهاى او به تأمين غذا، مسكن، ازدواج و... در بعد مادى نمونههايى از اين امور ثابت هستند.
٢ ـ احكام متغير و غيرثابت
برخى از احكام و قوانين به حسب تغييرات اجتماعى تغيير مىكنند؛ زيرا شرايط زمانى و مكانى در چگونگى آن تأثير مىگذارد. چه، احتياجات بشرى تنها منحصر به احتياجات ثابت و لايتغير فطرى نبوده و احتياجاتى متغير متناسب با شرايط زمانى و مكانى هم دارد. لذا بايد قوانينى هم باشد كه اين نيازهاى او را بر آورده ساخته و به احتياجات واقعى و عينى او در اين قسمت پاسخ دهد.
اسلام نيز دقيقاً به هر دو بعد از نيازمنديهاى انسان توجه كرده است و بنابر فرمايش استاد مغنيه (٣٦)هر چند مصادر اوّليؤ اسلام با دگرگونى احوال و شرايط، تغييرى در آنها پيش
(٣٦)محمد جواد مغنيه، روشى نو در استنباط احكام، توجمؤ عبدالرضا ايزدپناه، ص١٥٨، كتاب اول مجله فقه.