فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٣٦ - نگرشى بر فقه شيخ مفيد(ره) سليمان عبداللّه آبادى
ديدگاه شيخ مفيد(ره) در غير مستقلاّت عقليّه
آنچه از گفتههاى ايشان كه بر غير مستقلاّت عقليّه دلالت دارد عبارتند از:
١ ـ در مورد اين كه آيا امر به شىء نهى از ضدّ مىنمايد يا نه؟ فرموده است:
وباستحالة اجتماع الفعل وتركه يقتضي صحّة النّهي عن ضدّ ما أُمِرَ به. (٢١)
از آن جا كه اجتماع فعل و ترك محال است مىتوان نتيجه گرفت كه هر جا شارع مقدّس امر به شيء نمود، عقل از ضدّ آن نهى مىكند.
شايد بتوان اين مطلب را هم استفاده كرد كه عقل در اينجا كاشف حكم شرع نيست؛ بلكه حكم از آنِ خود عقل است؛ يعنى عقل اين را از مصاديق اجتماع نقيضين مىداند، و در نتيجه به حرمت نقيض فعل ـكه ترك باشدـ حكم مىكند. در اينجا لازم نيست شارع نيز حكمى داشته باشد، چون منجرّ به لغويّت جعل حكم مىشود.
٢ ـ درمقدّمؤ واجب فرموده است:
وما لايتمّ الفعل إلاّ به فهو واجب كوجوب الفعل المأمور به. (٢٢)
در اينجا مرحوم شيخ مفيد تصريح به وجوب مقدّمه نموده است كه كاشف آن عقل است.
٣ ـ در بحث اجزاء فرموده است:
وامتثال الأمر مجز لصاحبه و مسقط عنه فرض ماكان وجب من الفعل عليه. (٢٣)
نتيجؤ منبع بودن عقل در فقه از ديدگاه شيخ مفيد(ره)
شيخ مفيد ـقدّسسرهـ در آثارخود در باب عقل تعبيراتى دارد كه مىتوان از آنها به عنوان ثمرؤ منبع بودن عقل نام برد:
(٢١)مصنّفات شيخ مفيد، مختصر كتاب اصول الفقه، ج٩، ص٣١.
(٢٢)همان، ص٣١.
(٢٣)همان، ص٣٠.