و حال همان ميراث گرانبهاى پيامبر عظيم‌الشأن اسلام و ائمه‌طاهرين(ع) در طول تاريخ اسلام با اجتهاد فقها صيانت شده و به دست ما رسيده است. در اينجا به اختصار، اجتهاد و تاريخ پيدايش و تطور آن را بررسى مى‌كنيم.

اجتهاد و تاريخ پيدايش آن

اجتهاد از باب افتعال، در لغت از جُهد (به ضم) به معناى طاقت و يا از جَهد (به فتح) به معناى مشقت و طاقت آمده است. (١٩)

راغب اصفهانى مى‌گويد: «الاجتهاد اخذ النفس ببذل الطاقه وتحمل المشقة. يقال: جهدت رأيى واجهدته اتعبته بالفكر. يعنى به سعى و كوشش انداختن تمام توان نفس و تحمل مشقت و سختى را اجتهاد گويند. وقتى گفته مى‌شود: جهدت رايى واجهدته يعنى آن را با تعب فكر فهميدم.» (٢٠)منتها چون شخص معمولا در امور ساده و آسان متحمل مشقت نمى‌گردد، كلمؤ اجتهاد در امورى بكار مى‌رود كه زمينؤ عمل دشوار باشد و از اين رو صاحب معالم الاصول مى‌فرمايد:

يقال اجتهد فى حمل الثقيل ولايقال فى الحقير.

واژؤ «اجتهد» در موقعى بكار برده مى‌شود كه بار سنگينى حمل شود، ولى در حمل بار كم و اندك، اين كلمه گفته نمى‌شود. (٢١)

(١٧)اصول كافى، ج١، ص٢٤١، بيروت، دارالتعارف، ١٤٠١ق.
(١٨)حسن صدر، الشيعة و فنون الاسلام، تهران مطبوعات النجاح، تاريخ مقدمؤ ١٣٨٦ق.
(١٩)شيخ آغا بزرگ تهران، تاريخ حصر الاجتهاد، ص١٢.
(٢٠)راغب اصفهانى، مفردات، ص٢١٥.
(٢١)حسن‌بن زين‌الدين، معالم‌الاصول، ص٣٨١. منشورات مكتبة الداورى.