عين حال حقوقى بوده، ولى چيزى نگذشت كه در دوران فتوحات بزرگ اعراب (٦٣٢ ـ ٧٥١م) اين منبع كفايت نيازمنديها ر انداد، و سرچشمؤ ديگرى يعنى سنت نيز به موازات آن محلى را اشغال كرد... اعراب در سرزمينهاى ياد شده با مسايل و نيازمنديهايى رو به رو شدند كه قرآن به آنها پاسخى نمى‌داد. (١٠)

همانگونه كه تدوين فقه از همان دور اول تشريع يعنى زمان پيامبر(ص) آغاز شد، امهات تشريع اسلامى نيز در همان زمان شكل گرفت. زيرا همانگونه كه على(ع) يار اولين پيامبر و مصاحب هميشگى و رازدار امين او بى‌انقطاع احكام و معارف اسلامى را از پيامبراكرم(ص) فرا مى‌گرفت؛ اصحاب او نيز در ثبت و ضبط احكام سعى بليغ و وافرى نمودند. از ميان اصحاب ايشان على‌بن ابى‌رافع كه از خواص على(ع) و از فقيهان شيعه درصدر اول بود، به تدوين فقه دست‌زده. وى كتابى را در ابواب فقه، احكام وضو، نماز و ديگر ابواب نوشت. (١١)

از طرفى بخش عمده‌اى از روايات ائمه معصومين (ع) به استناد احاديثى است كه از پدران خويش شنيده و در نهايت به رسول اكرم(ص) مى‌رسد. چنانكه شهيد ثانى در خاتمه كتاب منية‌المريد از دو تن از اصحاب امام صادق(ع) يعنى هشام‌بن سالم و حمّادبن عثمان نقل مى‌كند كه از حضرت صادق(ع) شنيديم كه مى‌فرمود:

حديثى حديث ابى، و حديث ابى حديث جدّى، و حديث جدّى حديث الحسين، و حديث الحسين حديث الحسن، وحديث الحسن حديث اميرالمؤمنين و حديث اميرالمؤمنين حديث رسول اللّه، و حديث رسول اللّه قول اللّه ـعزّوجلّ‌ـ.

سخن من سخن پدرم (امام محمد باقر) است. و سخن پدرم سخن جدم (امام زين‌العابدين)، و سخن جدم سخن حسين است، و سخن حسين

(١٠)محمد رضا حكيمى، دانش مسلمين، مبحث فقه، حقوق و قانون، ص
(١١)٢٩٠. سيد حسن صدر، تأسيس الشيعة العلوم الاسلامى، ص٢٩٨، كاظمين، چاپ بغداد .