از مباحث گذشته به اين نتيجه رسيديم كه عقل نزد مرحوم شيخ مفيد يكى از منابع اجتهاد است. در اينجا با يك اشكال مواجه هستيم، و آن اينكه ايشان در كتاب أوائل المقالات مى‌فرمايد:

أقول: إنَّ الاجتهاد والقياس في الحوادث لايسوغان للمجتهد ولا للقائس، وأنّ كلّ حادثة ترد فعليها نصّ من الصّادقين (ع) يحكم به فيها ولايتعدّى إلى‌غيرها، بذلك جاءت الأخبار الصحيحة وال‌آثار الواضحة عنهم (ع) وهذا مذهب الإماميّة خاصّة، و يخالف فيه جمهور المتكلّمين وفقهاء الأمصار. (٣٠)

يعنى اجتهاد و قياس جائز نيست؛ زيرا احكام تمام حوادث از طرف أئمة(ع) بيان شده است. رواياتى كه از ائمه(ع) وارد شده، به اين مطلب دلالت مى‌كند . اين روش اماميّه است در مقابل ديگران كه مخالف اين نظر هستند.

در اينجا شيخ مفيد ـقدس سرّه‌ـ با صراحت اعلام داشته كه اجتهاد و قياس جائز نيست. آنگاه براى اين ادّعا دليل مى‌آورد. تمام حوادث از طرف أئمة(ع) روشن شده است. بنابراين قرآن و سنّت، منابع اجتهاد خواهند بود و ديگر براى عقل جايگاهى نمى‌ماند.

برخى در توجيه اين سخن شيخ گفته‌اند: منظور از اجتهاد نفى شده، اجتهاد عامّه است كه به قياس و استحسان عمل مى‌كردند، نه اجتهاد شيعه. (٣١)

اين توجيه گرچه درست است، امّا باز اشكال ما را حل نمى‌كند؛ چه، اين فرمايش عقل را از منبع بودن مثل قياس و استحسان ساقط مى‌كند. گواه آن اين است كه مى‌فرمايد:

(٢٩)همان، الاشراف، ج٩٠، ص٣٤.
(٣٠)مصنّفات شيخ مفيد، أوائل المقالات، ج٤، ص١٣٩.
(٣١)تعليقات آقايان زنجانى و جرندابى بر اوائل المقالات، ص٢٢٦.