گاهی نیمی از کلام جنبه غیاب دارد و نیم دیگر جنبه خطاب. آیات مورد بحث همین گونه است. اول می‌فرماید: عَبَسَ وَ تَوَلّی. اَنْ جاءَهُ الاَْعْمی. گویی گوینده حاضر رویش را برمی‌گرداند (در صورتی که مقصودش همان شخص معین است) و می‌گوید: روترش کرد و پشت کرد، چرا؟ چون کوری آمده است. بعد رو می‌کند و می‌گوید: وَ ما یدْریک تو چه می‌دانی؟! (آیا کوری عیب است؟!) لَعَلَّهُ یزَّکی شاید همین کور به پای خودش آمده تا با توجهی که تو به او بکنی پاک و هدایت شود.

شخص مورد عتاب کیست؟

و اما مسئله دوم، اختلاف مفسرین درمورد شخصی است که این آیاتِ عتاب درباره او نازل شده است. گفتیم که تمام مفسرین اهل تسنن و بعضی از مفسرین شیعه می‌گویند که این عتاب نسبت به شخص پیغمبر اکرم است و مورد قصه خود ایشان است[١] ، به این صورت که عده‌ای از سران و اکابر قریش آمده بودند و با پیغمبر در موضوع اسلام مذاکره می‌کردند. مسئله به مرحله بسیار حساسی رسیده بود که ابن اُمّ مکتوم که شخص کوری بود و متوجه وضع مجلس نبود، از در وارد شد و گفت: یا رَسولَ الله! اَقْرِئْنی وَ عَلِّمْنِی الْقُرْآنَ (ای رسول خدا! قرآن برای من بخوان و قرآن به من تعلیم بده). پیغمبر رویشان را برگرداندند و اظهار ناراحتی کردند. در این وقت این آیات به این شکل عتاب‌آمیز نسبت به خود پیغمبر، نازل شد؛ اول هم به صورتی قهر مانند، مثل این که وحی با او قهر کرده است. عَبَسَ وَ تَوَلّی. أنْ جاءَهُ الاَْعْمی. وَ ما یدْریک لَعَلَّهُ یزَّکی. اَوْ یذَّکرُ

[١] . اتفاقا در همين جهت از خود شيعه هم روايت داريم.