این است: هردو در آنِ واحد درست است. مثل قضیه ملک الموت و ملائکة الموت است که در قرآن کریم هردو ذکر شده : قُلْ یتَوَفّیکمْ مَلَک الْ مَوْتِ الَّذی وُکلَ بِکمْ[١] . بگو ملک‌الموت شما را قبض روح می‌کند. و در یک جا می‌فرماید: اَلَّذینَ تَتَوَفّیهُمُ الْ مَلائِکةُ[٢] . ملائکه قبض روح می‌کنند. شخصی از حضرت امیر (ع) سؤال کرد: من در قرآن آیاتی می‌بینم که به نظرم تناقض می‌آید. در یک جا می‌فرماید: ملائکه قبض روح می‌کنند، یک جا می‌گوید: ملک‌الموت قبض روح می‌کند، و یک جا می‌فرماید: خود خدا قبض روح می‌کند (اَللهُ یتَوَفَّی الاَْنْفُسَ[٣] )، کدام یک از اینهاست؟ فرمود: این سؤال را تا حالا کسی از من نکرده، ولی بسیار سؤال خوبی است. همه اینها در آنِ واحد صدق می‌کند. امر، امر الهی است و اراده، اراده الهی است و ملک‌الموت به امر و اراده الهی قبض روح می‌کند. باز ملک‌الموت برای خودش جنودی از ملائک دارد و همه آن ملائک را خدا مسخَّر ملک‌الموت قرار داده. پس این کار که صورت می‌گیرد، آن فاعل مباشرِ نزدیک نزدیک، ملائکه هستند و فرمانده آنها ملک‌الموت است و آن که امر او در نهایت اجرا می‌شود خداست.

مثالی ذکر می‌کنم: در زمان عمربن الخطّاب، ابوعبیده جرّاح یا خالد ولید (مدتی این و مدتی آن) با داشتن سپاهیانی در حدود پنجاه هزار نفر به ایران حمله کردند و ایران را فتح کردند. در اینجا شما یک بار می‌گویید: سربازهای اسلامی ایران را فتح کردند، یک وقت می‌گویید: خالد ولید ایران را فتح کرد، و یک وقت می‌گویید: عمر بن الخطّاب ایران را فتح کرد (در مَثَل مناقشه نیست)؛ چون کسانی که کار فتح مستقیما به

[١] . سجده / ١١.

[٢] . نحل / ٢٨ و ٣٢.

[٣] . زمر / ٤٢.