ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٩٦ - طرق شناسائى جامعه اى كه امير المؤمنين على بن ابي طالب عليه السلام در آن حكومت كرده است

حكومت كرده است ، از نظر طوفانهاى فتنه و آشوبها و تضاد و تناقضها و ابهامات بسيار شديدى كه در آن جامعه حكمفرما بوده ، بىنظير بوده است ، هيچ گونه مبالغه نكرده است . [١] تفسير و توضيح چنين جامعه اى از سختترين مشكلات است كه شايد براى هميشه ، صاحبنظران از بيان آن ناتوان بمانند مخصوصا با نظر باين كه مقدارى اصول موضوعه در بارهء شخصيتهاى آن زمان مطرح است كه ممكن است از دست يافتن به تحقيقات نهايى در جامعه شناسى آن دوران ناتوان بمانيم . [٢] بهر حال ، يكى از بهترين طرق جامعه شناسى دورانى كه امير المؤمنين عليه السلام در آن حكومت كرده است ، سخنان خود آن بزرگوار است كه صدق محض بودن آنها مورد قبول همهء كسانى است كه آن بزرگوار را مى شناسند . بهمين جهت است كه براى شناخت اصول كلى آن جامعه از نهج البلاغه استمداد مى كنيم و مطالعه كنندگان ارجمند را براى شناسائى جزئيات مبسوط در بارهء آن جامعه ، به منبعى كه ذيلا متذكر شديم ، ارجاع مى نماييم . اصول كلى شناخت آن جامعه بقرار زير است .
١ . دوران پيش از ظهور اسلام
١ . دوران پيش از ظهور اسلام - دو نظريه در كيفيت زندگى عرب قبل از طلوع اسلام ميان مورخان وجود دارد :
نظريّه يكم
نظريّه يكم - اين كه عرب پيش از اسلام در يك زندگى بىفرهنگ و حقوق و اقتصاد و

[١] از بهترين كتابها كه براى جامعه شناسى قلمرو زمامدارى امير المؤمنين عليه السلام ، مى توان مورد بهره بردارى قرار داد ، عبارتست از امام على بن ابي طالب - تاريخ تحليلى نيم قرن اول اسلام - عبد الفتاح عبد المقصود : ١ . نظام برابرى ٢ . فاجعهء جمل ٣ . واقعهء صفين ٤ . بازى حكميت ٥ . غوغاى نهروان ٦ . غروب خورشيد .
[٢] اين اصول موضوعه عبارتست از هاله هايى مقدس كه دور شخصيت بعضى از افراد جامعهء آن دوران كشيده شده و مانع نفوذ بينشهاى تحقيقى در بارهء آنها ميباشد .