ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧٧ - نوع دوم

تغييرات كيفى بركنار بماند ، بهمين جهت است كه كلمهء نسبتا را اضافه نموده و گفتيم : در « مسير نسبتا ثابت » دگرگونىهايى كه در مجراى مسير نسبتا ثابت به جريان مى افتد ، ممكن است در سطح محسوس جامعه چشمگير نباشد ، ولى بدون ترديد خاصيت و اثر خود را تدريجا و با پيش آمدن عوامل مناسب وارد سطح محسوس جامعه خواهد گشت . اين حركت را بدان جهت جبرى ناميديم كه عوامل ثبات و استقرار داراى ريشه‌هاى محكم در جامعه بوده و عوامل برونى يا درونى در سطح محسوس يا بعبارت ديگر در متن جامعه تاثيرى ندارد . اين نكته را هم مى دانيم كه افراد يا گروه‌هاى محكوم به جبر در حركتهاى نسبتا ثابت ، اكثريت را تشكيل مى دهند ، نه عموم و مطلق افراد و گروه‌هاى جامعه را ، زيرا هيچ جامعه اى در هيچ دورانى بدون انسانهاى آزاد ديده نشده است و پس از اين هم بوجود نخواهد آمد .
٦ . حركت آزادانه در مسير نسبتا ثابت
٦ . حركت آزادانه در مسير نسبتا ثابت آن قسم از روابط متحرك در مسير نسبتا ثابت كه از آزادى برخوردارند ، بر سه نوع تقسيم ميشوند : نوع الف - آزادگان تكامل يافته كه در آخر مبحث « حركت جبرى در مسير نسبتا ثابت » متذكر شديم . آنان همواره در اقليّت اسف انگيزى هستند .
نوع ب - افراد و گروه هايى هستند كه رضايت و خشنودى آنان به وضع نسبتا ثابت موجب احساس آزادى شده است . در حقيقت آنان از آن آزادى محدود و با كيفيت معين برخوردارند كه خودشان آن را تصور نموده و براى خود ساخته‌اند .
روابط موجود در يك جامعهء باز ، با روابط موجود در ساير جوامع
روابط موجود در يك جامعهء باز ، با روابط موجود در ساير جوامع مجموع روابط طبيعى و قراردادى و روانى يك جامعهء بجهت باز بودن سيستم آن ، در مقابل مجموع روابط جامعه‌هاى ديگر مانند رابطهء يك فرد با موجوديت باز در مقابل