ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧٣ - توضيحى در بارهء روابط كلَّى سه گانه ( طبيعى ، روانى و قراردادى )

يافتهء جامعه را متاثر مى سازد و محكوم خود مى نمايد . ولى با اين حال اين روابط هم مانند روابط طبيعى ممكن است مى دانى به آزادى ارادهء جزء متشكل كنندهء جامعه باز كند . هر يك از روابط سه گانهء كلى ( طبيعى ، روانى ، قراردادى ) با نظر به انواع حركت و تحول بر سه قسم عمده تقسيم مى گردند : روابط سه گانه با نظريه حركت و تحول : ١ . حركت رو به پيشرفت و سازندگى مانند حركت رو به توليد مثل در رابطهء جنسى و حركت در رابطهء دفاعى براى تحصيل قدرت و حركت به سوى پيشرفت تمدنى و فرهنگى .
٢ . حركت رو به تخريب و انهدام : مانند حركت سرازيرى تمدنها و فرهنگ جوامع .
٣ . حركت در مسير نسبتا ثابت : مانند تغييرات جزئى در روابط فرد با فرد و با جامعه .
اين اقسام با نظر به جبر و آزادى در حركات و تحولات به شش نوع عمده تقسيم مى گردند :
جبر و آزادى در حركات سه گانه
جبر و آزادى در حركات سه گانه ١ . حركت جبرى رو به پيشرفت
١ . حركت جبرى رو به پيشرفت با دو علت ممكن است حركت به سوى پيشرفت جبرى بوده باشد : يك - طبيعت انسانى با داشتن نيرويى مهم بنام احساس احتياج بيشتر و نيرويى ديگر بنام كنجكاوى و جوشش محسوس براى گستردن ابعاد خود به عالم هستى ، علاقهء خاصى به پيشرفت نشان مى دهد .
دو - رقابتهايى كه انسانها در عرصهء زندگى چه در قلمرو جامعهء خويشتن ميان