ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢١ - ٢ پرورش يافتن انسانهايى نائل به رشد و كمال عالى انسانى با درجاتى مختلف

فاتحين اسلام كه در قليل مدتى شالودهء تمدن جديدى ريخته و قسمت اعظم اقوام ممالك مفتوحه را مهيا و آماده كردند كه تمام اجزاء اين تمدن جديد حتى مذهب و زبان آنان را اختيار كنند . اقوام قديمهء مصر و هند زبان ، لباس ، طرز معاشرت اين فاتحين را بر اثر همان مصاحبت و معاشرت پذيرفته ، حتى معمارى آنان را نيز سرمشق اقتباس خود قرار دادند . البته اقوام ديگرى هم اين ممالك را فتح نموده و تا مدتى هم سيادت و حكومت داشته‌اند ، لكن اثر تعليمات پيغمبر اسلام در اين كشورها هنوز لا يتغير مانده است . در تمام سرزمينهاى آفريقا و آسيا و از مراكش تا هندوستان در هر جا كه از اين مجاهدين اسلام اثرى مانده است ، همچو معلوم مى شود كه آن اثر براى هميشه و غير قابل زوال ميباشد ، حتى فاتحينى هم كه بدين ممالك وارد شده‌اند ، نتوانسته‌اند اثر مذهب و زبان آنها را از ميان بردارند ، و در ميان تمام اقوام فقط اندلس است كه خود را از قيد تمدن اسلامى عربى خلاص نمود ، ليكن ما در آتيه اين مطلب را ثابت خواهيم كرد كه كشور مزبور در مقابل اين آزادى يك انحطاط سريع غير قابل تداركى براى خود فراهم نمود . [١] براى تكميل اين مبحث و اثبات مدعاى گوستاولوبون كه اسلام با كمال عدالت با جوامع مفتوح رفتار مى كرد ، داستان بسيار پر اهميتى را كه ابو العباس بلاذرى در كتاب خود آورده است ، مطرح مى نماييم : « ابو حفص دمشقى از سعيد بن عبد العزيز نقل مى كند كه او مى گويد : اين قضيه از راه اخبار يمن رسيده است كه هنگامى كه هراكليوس سپاهيان خود را براى جنگ با مسلمانان جمع كرد و مسلمانان از اين جريان اطلاع پيدا كردند كه سپاهيان

[١] تمدن اسلام و عرب تاليف گوستاولوبون ترجمهء آقاى فخر داعى گيلانى ص ١٥٦ تا ص ١٥٩ .