آداب معاشرت - مقدس نيا، محمد - الصفحة ١٨٠
١- عوامل درونى كه ريشه آنها به خود شخص برمىگردد و از درون وجود او سرچشمه مىگيرد؛ مانند كبر، عجب، حرص، حسد، شوخىهاى ركيك و ....
٢- عوامل بيرونى كه از خارج موجب انگيزش خشم انسان مىشود.
عوامل درونى را بايد با خودسازى و تزكيه نفس ريشهكن ساخت. ولى عوامل خارجى را چون هم گستردهاند و هم در اختيار ما نيستند، كمتر مىتوان كنترل كرد. با وجود اين، انسان بايستى اراده خود را طورى تقويت كند و بر غريزه خشم خويش طورى مسلّط شود كه اين غريزه در چنين مواقعى تابع عقل و اراده او شود، نه حاكم بر آن.
آنچه ذكر شد، مربوط به ريشهكنسازى اسباب و عللى است كه خشم را برمىانگيزد و موجب بروز آن مىگردد، ليكن بايد ديد، اگر با رعايت مسائل فوق، باز هم نيروى غضب تهييج شد و آتش خشم زبانه كشيد، چه بايد كرد؟
در اين خصوص دستورات جزئىترى از اولياى بزرگوار اسلام رسيده كه برخى را يادآور مىشويم:
١- يادآورى فضيلت كظم غيظ، عفو و بردبارى و نيز پاداش عظيمى كه خداى متعال براى دارندگان اين صفات تعيين كرده، از جمله اينكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ عَذابَهُ»[١]
آن كه خشم خود را باز دارد، خداوند عذاب خود را از ا و باز خواهد داشت.
٢- يادآورى عظمت عذاب الهى، گستردگى قدرت و حاكميّت او و اينكه
[١] - محجة البيضا، ج ٥، ص ٣٠٨.