پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٧٢ - ١ اوضاع كلى سياسى

درگير با يكديگر به‌وجود آمدند كه دولت‌هايى مانند سامانيان، آل بويه، آل حمدان، غزنويان و بعد از اين عصر، سلجوقيان نمونه‌هايى از اين دولت‌ها مى‌باشند[١].

و اگرچه اين دولت‌هاى كوچك به‌دليل رويكرد بعضى از اميرانشان به دانش و دانشمندان در پيشرفت تمدّن اسلامى تأثير داشتند، امّا به اين دليل كه سبب شدند تا در وحدت دولت اسلامى بزرگ آن روزگار شكافى ايجاد شود نظام سياسى دولت عبّاسى را تضعيف نمودند.

البتّه گاه- جداى از در فشار قرار گرفتن مردم توسّط پادشاهان دولت عبّاسى- اين جدايى ولايات و تشكيل دولت‌هاى كوچك مستقل را به قرار دادن تركان در مناصب حسّاس دولتى و اعتماد بر آن‌ها به عنوان نيروى بازدارنده عليه مخالفان دولت عبّاسى، نيز نسبت داده‌اند. چراكه كلّ سپاه دولت عبّاسى چه از نظر نيرو و چه از نظر فرماندهى از تركان تشكيل‌شده، قبايل عرب و ديگر ملّيت‌ها از آن مناصب دور نگه داشته شدند، اين امرى بود كه كينه و دشمنى قوم عرب را بر ضدّ روش سياسى دولت عبّاسى برانگيخته، در نتيجه به جدايى دولت‌هاى مختلف از اين حكومت انجاميد.

معتصم اوّلين خليفه عبّاسى بود كه در امور حكومتى از تركان استفاده كرده، مناصب دولتى را در اختيار آنان گذاشته، ولايات اسلامى را به تيول آنان داد[٢].

متوكّل در برابر علويان و پيروان مكتب اهل‌بيت عليهم السّلام سياست زور و

[١] . تاريخ الاسلام السّياسى/ ٣/ ١ با تغيير و تصرّف.

[٢] . تاريخ الاسلام السّياسى/ ٣/ ٢ و ر. ك تاريخ طبرى/ ج ٧، مبحثى درباره ازدياد نفوذ تركان در عصر معتصم.