پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٦٣ - عصر امام جواد عليه السلام

توجّه به آن مى‌تواند عمق جدال موجود داخل دستگاه حكومتى را بر ما آشكار نمايد.

در يك دسته‌بندى مى‌توان اقوامى را كه در دولت عبّاسى در انتهاى عصر اوّل وجود داشتند، به چهار دسته تقسيم نمود:

١. عرب (مضرى‌ها و يمنى‌ها)

٢. فارس (خراسانيانى) كه عبّاسيان را در تأسيس حكومت عبّاسى يارى رساندند

٣. ترك كه اداره دولت به دست آن‌ها افتاد

٤. اهل ذمّه (يهود و نصارى)

گروه‌هاى دينى نيز در آن عصر به‌طور كامل از هم تفكيك شده بود، و هيچگاه به مسيحى اجازه يهودى شدن و به يهودى اجازه مسيحى شدن داده نمى‌شد و تغيير دين فقط منحصر بر دخول در دين اسلام بود. بردگان نيز در آن عصر طبقه بزرگى از طبقات جامعه اسلامى را تشكيل مى‌دادند. سمرقند در آن روزگار يكى از بزرگترين بازارهاى برده شمرده مى‌شد. چراكه مردم آن شهر اين كار را به عنوان حرفه خود انتخاب كرده و از اين راه امرار معاش مى‌نمودند.

از ديگر ويژگى‌هاى اين دوران اين بود كه چون دولت عبّاسى گستره زيادى از جهان را تحت سلطه خود درآورده ثروت بى‌شمارى پيدا كرده و تجارت آن رواج چشم‌گيرى يافته بود، اين امور اثر بزرگى در خلق يك نهضت فرهنگى داشت كه مشرق‌زمين تا آن‌زمان شاهد چنين نهضت فرهنگى‌اى نبوده است. تا آنجا كه همه مردم از خليفه گرفته تا عوام، جويندگان دانش يا لااقل يارى‌كننده دانش و ادب بودند. در زمان اين دولت مردم، سه‌