پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٢٢ - بصره

همو كه به درخواست هارون الرشيد، تعليم امين و مأمون، فرزندان هارون را بر عهده گرفت. شايان توجه است كه علم نحو شامل مجموعه قواعدى است كه گفتار را از كژى و نادرستى ايمن مى‌سازد و گوينده را از خطا باز مى‌دارد. اين دانش به وسيله امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام پديد آمد و همو قواعد و اصول آن را پايه‌گذارى نمود.

بصره‌

ديگر كانون علمى آن روزگار بصره بود كه مركز مهمى براى علم نحو به شمار مى‌رفت. اولين بنيانگذار مدرسه بصره «ابو الأسود دئلى» شاگرد امير المؤمنين عليه السّلام بود. مدرسه بصره با مدرسه كوفه رقابت مى‌كرد و نحويان بصره جهت باز شناخته شدن از نحويان كوفه «اهل المنطق» خوانده مى‌شدند.

«سيبويه» ايرانى، صاحب «كتاب سيبويه» از پيشوايان و نام‌آوران اين دانش بود.

كتاب وى عميقترين، كمال يافته‌ترين و اصيل‌ترين اثر در ادبيات است.

«دى‌پور» كتاب سيبويه را اين‌گونه توصيف كرده است: «اگر به كتاب سيبويه بنگريم آن را كارى پخته و تلاشى سترگ خواهيم يافت، آن‌سان كه متأخران درباره اين كتاب گفته‌اند: بى‌ترديد، اين كتاب (سيبويه) ثمره تلاش عالمان فراوانى است، چنان كه «قانون» ابن سينا اين‌گونه است».[١]

بصره افزون بر اين‌كه عرصه علم نحو بود، مدرسه علم تفسير نيز به شمار مى‌رفت و «ابو عمرو بن العلاء» در شمار علماى برجسته اين دانش قرار داشت.

«عروض» كه به وسيله «خليل بن احمد» صاحب كتاب «العين» (اولين معجم لغت عرب) پايه‌گذارى شد، ديگر دانش رايج در بصره بود.

[١] . تاريخ الفلسفة فى الاسلام/ ٣٩.