پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٣٩ - درآمدهاى دولت

خوشگذرانى‌هاى خود مى‌رساندند. اين شيوه حكومت‌دارى اقتصاد عمومى را دچار بحران‌هايى كرد و درنتيجه، جامعه را به دو طبقه تقسيم كرد. طبقه اول كه ثروتمندان را دربر مى‌گرفت و كارى جز عياشى، هوسبازى و خوشگذرانى نداشتند و طبقه دوم كشاورزان و صنعت‌گران بودند. اينان تمام روزگار خود را به تلاش شكننده و كار فرساينده مى‌گذراندند تا طبقه اشراف و عياش در آسايش باشند و تنها سهمى كه از زحمت‌هاى خردكننده خود داشتند لقمه نانى بود براى جان به در بردن كه فرجام اين تفاوت طبقاتى از بين رفتن استقرار اجتماعى و سياسى بود.[١] در اين‌جا به اختصار شرايط اقتصادى آن روز را مرور مى‌كنيم:

درآمدهاى دولت‌

درآمدهاى دولت اسلامى در عصر عباسى كه امام جواد عليه السّلام در آن مى‌زيست بسيار زياد بود. بنا به برآورد ابن خلدون از خراج و ماليات روزگار مأمون، اين مبلغ بيش از چهار صد ميليون درهم بود.[٢]

درآمدهاى دولت فزونى گرفت و ديگر درهم و دينار را نمى‌شمردند، بلكه وزن مى‌كردند و شش هزار، هفت هزار قنطار (هر قنطار ٤/ ٢٥٦ كيلوگرم) مبناى محاسبه قرار گرفته بود.[٣]

كارگزار معتصم عباسى در روم خراج آن را سه ميليون محاسبه كرد.

معتصم نامه‌اى گله‌آميز به او نوشت كه در آن آمده بود: «پست‌ترين نواحى كه‌

[١] . الإدارة الإدارية في عز العرب/ ٨٢.

[٢] . المقدمه/ ١٧٩- ١٨٠.

[٣] . همان‌جا.