پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٢٠ - مدينه منوره

نهضتى به خود نديده بود. تمام افراد جامعه آن روز از خليفه تا مردم عادى طالبان دانش يا حداقل دوستداران دانش شدند. در روزگار عباسيان، مردم، قاره‌ها را پيموده و خود را به خواستگاه دانش و عرفان مى‌رساندند تا همانند زنبور عسل كه شهد به كندو مى‌برد، اندوخته‌اى از دانش برگرفته براى جويندگان تشنه آن به سرزمين‌هاى خود ببرند. هم آنان، دانشى را كه با تلاش و كوشش خود به دست آورده بودند، گرد مى‌آوردند كه بيشترين شباهت را به دائرة المعارف داشت. البته اين كار نقش كارآمدى در رساندن دانش نوين آن روز به دست ما داشت؛ كارى كه پيشتر انتظار آن نمى‌رفت».[١]

اينك به طور گذرا به برخى شاخصه‌هاى اصلى و اساسى حيات علمى آن روز مى‌پردازيم.

مراكز علمى‌

مراكز علمى فعال در عصر امام جواد عليه السّلام به اين شرح بودند:

مدينه منوره‌

مدينه منوره مهمترين مراكز علمى آن دوره به شمار مى‌رفت. مدرسه اهل بيت عليهم السّلام در آن تأسيس و تشكيل شد و بزرگان و فقيهان و راويان را در خود گرد آورد. دو دسته ياد شده شب‌ها را به تدوين احاديث امامان اهل بيت عليهم السّلام به صبح مى‌رساندند و نسبت به تدوين موضوعى احاديث امامان معصوم مرتبط با فقه كه آينه روح و جوهر اسلام بودند، عنايت فراوانى مبذول‌

[١] . دكتر حسن ابراهيم حسن، تاريخ الاسلام ٢/ ٣٢٢.