آخرت دارد. عوالمى كه هيچ كس نمى‌تواند اطلاع پيدا كند الّا به وحى. همه چيز است قرآن. اسلام همه چيز است. اين مثل رژيمهاى حكومتى نيست. حكومت دارد. لكن رژيم، يك رژيم حكومتى نيست مثل حكومت مثلًا كارترى يا محمد رضايى. اسلام وقتى هم كه جنگ مى‌كرده، جنگ كردنش مثل جنگ كردنهاى كشورگشاها نبوده است كه بخواهد يك كشورى را بگيرد. اسلام مى‌خواسته آدم درست كند. آدمهايى كه گرفتار بودند زير چنگال مشركين. زير چنگال ابرقدرتها. اسلام و همه مكتبهاى توحيدى آمدند كه اين مردم را از اين قيد رها كنند آزاد كنند از اين قيدهايى كه به قلوب اينها آنها انداختند و همه چيز آنها را تحت قيد و اسارت قرار دادند. اسلام براى آزادى از اسارت آمده. نه فقط اسارت مادى كه نفت ما را ببرند. پيش اسلام، نفت مطرح نيست. بايد حفظ بشود، اما مقصد اسلام نفت نيست. مقصد اسلام خانه نيست. مقصد بالاتر دارد و همه چيز در آن هست. يعنى اسلام همان طورى كه به جهات مادى اين عالم و جهات حكومتى اين عالم، قضاى اين عالم توجه دارد، به جهات معنوى هم توجه دارد. و توجه به جهات معنوى بالاتر از توجه به جهات مادى است. اسلام همه چيز است. يعنى آمده است اسلام و همه مكتبهاى توحيدى آمده‌اند كه اين انسانى كه يك موجود مادى است، ابتداءً مثل ساير موجودات مادى، يعنى بعد از اينكه يك مراحلى سير كرده حالا شده است يك موجود مادى داراى چشم و گوش و حواس و خواص، ساير حيوانات هم همين را دارند.

مكتبهاى الهى آمدند كه اين موجودى كه قابل اين است كه همه چيز بشود، انسان يك نسخه كوچكى هست از همه عالم. يعنى جثه كوچك، يك نسخه‌اى از همه عالم هست.

يعنى انسان در آن همه چيزهايى كه در همه چيز هست، هست. تمام عوالم غيب و شهود در انسان هست. منتها يك مقداريش بالفعل است. يك مقداريش بالقوه است. انبيا آمدند كه دست اين انسان را بگيرند از اين چاه بيرون ببرندش. دست انسان را بگيرند از اين ظلمتها بيرون ببرند و به نور برسانند. اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [١]

[١] سوره بقره، آيه ٢٥٧.