عاملى بايد و اذا به‌منزلۀ شرط است او را جوابى بايد و جواب او عامل بود در او [١]و اين جا جواب اذا و عامل در او فاغسلواست و تقدير آن است كه:«فاغسلوا وجوهكم وقت قيامكم الى الصّلاة»در آيت دليل است بر آنكه طهارت نماز به وقت نماز واجب است و پيش از آن واجب نيست و بر اين اجماع است براى آن‌كه خداى تعالى امر كرد به طهارت كه امر است بغسل الوجوه و الايدي و المسح بالرّأس و الرّجلين معلّق بكرد به وقت قيام به نماز و به اجماع پيش از وقت نماز قيام نكنند به نماز و اگر كنند مجزى نباشد.

آنگه خلاف كردند در آن‌كه هرگه كه قيام كند به نماز طهارت بر او واجب باشد يا نباشد مذهب ما و بيشتر فقها و مفسّران آن است كه در آيت محذوفى مقدّر است و آن آن است كه:اذا قمتم الى الصّلاة و انتم على حدث او على غير طهر فاغسلوا و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است و سعد بن وقّاص و ابو موسى اشعرى و جابر عبد اللّٰه انصارى و ابراهيم و حسن [٢]و ضحّاك و سدّى و ابو العاليه و سعيد بن المسيّب و اختيار طبرى و بلخى و جبّايى و زجّاج است.

بعضى دگر گفتند:مراد آن است كه:اذا قمتم من نومكم الى الصّلاة چون از خواب برخيزيد به نماز و اين هم آن قول باشد جز كه آن قول عام‌تر بود و اين خاص‌تر براى آن‌كه خواب به شرط آن‌كه غالب باشد بر سمع و بصر هم از نواقض طهارت است و اين قول ابن زيد است و سدّى و بعضى دگر گفتند:مراد آن است كه هروقت به نماز برخواهد خاستن وضو بايد كردن.و اين قول عكرمه است.

و روايتى است از اميرالمؤمنين -عليه السّلام و قول اوّل درست‌تر است.و آنچه از اميرالمؤمنين -عليه السّلام-روايت كرده‌اند محمول باشد بر فضل و استحباب براى آن‌كه فضل و ثواب در آن بود كه عند هر نمازى تجديد وضو كند.و امّا اگر نماز شبان روزى به يك وضو بكند روا باشد.

و بعضى دگر گفتند:در بدايت اسلام طهارت نماز كردن [٣]عند [٤]هر نمازى واجب بود خداى تعالى اين حكم منسوخ بكرد بتخفيف و اين قول از عبد اللّٰه عمر

[١] .مر:آنجا.

[٢] .لت:حسن بصرى.

[٣] .آج،لب:كردند.

[٤] .مر:نزد.