مكنى [١]كه ايشان كردند.و قولى دگر گفتند:آيت به مدينه آمد براى آن‌كه خداى تعالى در مكّه زكات نفرموده بود،و آنان كه آن گفتند لفظ زكات بر صدقه حمل كردند چنان كه خداى تعالى زكات را صدقه خواند في قوله: إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ [٢]-الآية.

فَلَمّٰا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتٰالُ ،چون كارزار بر ايشان نوشتند. إِذٰا فَرِيقٌ ،اين را «إذا»مفاجات خوانند،نحو قول القائل:فتحت الباب فاذا زيد بالباب،كه نگاه كردى گروهى از ايشان چنان مى‌ترسيدند از مشركان كه از خداى ترسند يا سخت‌تر، و گفتند:بار خداى ما!چرا كارزار بر ما نوشتى و ما را بازپس نداشتى تا به وقتى نزديك؟و معنى«أو»گفتند:«واو»است،يعنى و أشدّ [٣]خشية،و گفتند:«بل»است، يعنى بل اشدّ خشيّة،و گفتند:براى ابهام است بر مخاطب،كقول القائل:اكلت اليوم تمرا أو زبدا،و او شاكّ [٤]نباشد در آنچه خورده بود كقوله تعالى: وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلىٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [٥]،تا لازم نيايد كه در كلام شكّى باشد يا«أو»براى شكّ بود.و بعضى گويند:آيت در منافقان آمد كه ايشان را يقينى نبود.و بعضى دگر گفتند:

در جهودان،و بعضى گفتند:در مؤمنانى كه سست يقين و بصيرت بودند.و معنى «لو لا»هلا است،و مراد به«اجل قريب»،وقت مرگ است.

آنگه حق‌تعالى بيان كرد كه:آنچه در آن رغبت مى‌كنند از متاع دنيا چيزى نيست و اندك است بالإضافة الى ما عند اللّٰه و الآخرة،و آخرت بهتر است آنان را كه پرهيزگار باشند.

و بر ايشان ظلم نكنند به مقدار فتيلى.و در او دو قول گفتند:يكى آن‌كه «فتيل»آن باشد كه چون دو انگشت به هم بمالد چو رشته چرك حاصل شود،و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است.و بعضى دگر گفتند:شبه رسنى باريك باشد در ميان استخوان خرما.و«فتيل»فعيل باشد به معنى مفعول،و اين كنايت است از چيز اندك بر سبيل مبالغه.

[١] .تب:مكنيد.

[٢] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٦٠.

[٣] .آج،لب،مر+تثبيتا و اشدّ.

[٤] .مر:شاكى.

[٥] .سورۀ صافّات(٣٧)آيۀ ١٤٧.