و قوله: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ ،يعنى كه اگر با ايشان بنشينى در آن حال كه ايشان بر مسلمانى [٢]استهزاء مى‌كنند،پس چو ايشان[باشى] [٣].و«إذا»اين جا جزاى شرطى محذوف است،و تقدير آن است:فان تقعدوا معهم انّكم إذا مثلهم،و«اذا»ملغى است از عمل،براى آن‌كه در ميان مبتدا و خبر افتاده است،و از اين جا گفت -عليه السّلام:

من تشبّه بقوم فهو منهم، هركه تشبّه و مانندگى كند [٤]به قومى،از ايشان باشد.و هم چنين

قوله-عليه السّلام: من احبّ عمل قوم خيرا كان او شرّا كان كمن عمله، هركه او عمل قومى دوست دارد اگر خير باشد و اگر شرّ چنان باشد كه او كرده [٥].و

قوله-عليه السّلام: من مشى مع ظالم فقد اجرم، هركه او با ظالمى برود بزهكار شود.و قال تعالى: وَ لاٰ تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النّٰارُ [٦].

إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِينَ وَ الْكٰافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً ،كه خداى جمع خواهد كردن منافقان و كافران را در دوزخ براى آن‌كه حكم ايشان يكى است،چه منافقان اگرچه اسلام بر زبان مى‌رانند در دل كفر مى‌دارند،حكم ايشان در قيامت حكم كافران باشد همه به يك جاى در دوزخ حاضر باشند.

قوله: اَلَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ ،هم [٧]صفت منافقان است كه ايشان انتظار دوائر و آفات كردندى بر رسول و بر اصحابان [٨]او و مفعول به از كلام محذوف است،و تقدير آن است كه: [٩]يتربّصون بكم ايّها المؤمنون احد الأمرين،امّا الفتح و الظّفر [١٠]،و امّا دائرة [١١].و محلّ«الّذين»جرّ است براى آن‌كه صفت منافقان و كافران است فى قوله: إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِينَ وَ الْكٰافِرِينَ .حق‌تعالى گفت:اين كافران و منافقان را چشم بر هم نهاده‌اند تا خود چگونه آيد.اگر شما را كه مؤمنانيد فتحى و ظفرى باشد

[١] .آج،لب،لت:بما.

[٢] .آج،لب،مر:مسلمانان.

[٣] .اساس و مت:ندارد،از وز افزوده شد،مر+شما.

[٤] .مر:هركه مشتبه و مانند باشد.

[٥] .مر:او نيز كرده است.

[٦] .سورۀ هود(١١)آيۀ ١١٣.

[٧] .مت:همه.

[٨] .مر:اصحاب.

[٩] .آج،لب+الّذين.

[١٠] .امّا بفتح و الظّفر.

[١١] .وز،تب،آج،لب،مر،لت+السّوء.