بعضى گفتند:آن عهدهاست كه ايشان بستند پيش از نزول آيت بر موازرت و معاونت يكديگر بر آنكه بر ايشان ظلم كند [١]بر او يك‌دست و يك‌زبان باشند و اين قول عبد اللّٰه عبّاس است.

و ربيع انس و ضحّاك و قتاده و سدّى و سفيان ثورى و بعضى دگر گفتند:مراد آن عهدهاست كه در كتب اوايل است با اهل كتاب كه: لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَكْتُمُونَهُ [٢]...،كه وصف رسول-عليه السّلام-و نبوّت او پنهان نكند [٣]و تغيير و تبديل نكنند.

روايتى دگر از عبد اللّٰه عبّاس آن است كه مراد جمله اوامر و نواهى قرآن است در احكام حلال و حرام و حدود و فرائض.خداى تعالى عهد گرفت بر مكلفان كه نقض نكنند آن را و خلاف آن نكنند.

بعضى دگر گفتند:مراد جملۀ عهدهاست كه مردمان با يكديگر كنند و اين قول ابن زيد است.

و عبد اللّٰه بن عبدة [٤]و جبّائى گفت:مراد آن است كه:سوگند نگاه دارند و دروغ نكنند [٥]و خلاف آنچه برآن سوگند خورده باشند نكنند الّا سوگند بر معصيت كه آنجا [٦]رها كند [٧]تا حنث حاصل آيد و كفّارت كند به نزديك فقها و به نزديك ما سوگند بر معصيت منعقد نباشد و اگر خلاف كند بر او كفّارت نباشد و اولى‌تر از اين اقوال قول عبد اللّٰه عبّاس[است] [٨]كه مراد اوامر و نواهى است و احكام و حدود و فرائض براى آن‌كه اين عام‌تر است و پرفايده‌تر و نيز تا نسبت دارد با اين لفظ كه در عقب اوست من قوله: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعٰامِ ،حلال كردند شما را بهيمه [٩]چهار پايان و چهارپاى را با [١٠]آن بهيمت خوانند كه مستبهم [١١]باشد از گفتن و جواب دادن

[١] .تب،مر:كنند.

[٢] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ١٨٧.

[٣] .وز،تب،آج،لب،مر،لت:نكنند.

[٤] .لب،مر:عبيدة.

[٥] .مر:نگويند.

[٦] .لت:اين جا.

[٧] .تب:كنند.

[٨] .اساس:ندارد از وز افزوده شد.

[٩] .اساس،مر:به همه با توجّه به وز و فحواى كلام تصحيح شد.

[١٠] .وز،تب،آج،لب،لت:به،مر،مت:براى.

[١١] .مر:مبتهم.