كلبى گفت:مراد به بهيمة الانعام وحوش‌اند چون آهو و گاو كوهى و خر كوهى،و حمل كردن بر عموم اولى‌تر باشد براى آن‌كه از ميان اين اقوال تنافى نيست جمع توان كردن [٢]ميان همه و اين آيت مجمل است [٣]و تفصيل بعضى از او در سورة الانعام است فى قوله: ثَمٰانِيَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ [٤]-الآية،و انعام اسمى باشد اين سه جنس را از شتر و گاو و گوسفند بيانه قوله: وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَكُمْ فِيهٰا دِفْءٌ وَ مَنٰافِعُ وَ مِنْهٰا تَأْكُلُونَ [٥]،آنگه اين [٦]جنس را كه نه از اين باب است و اين حكم ندارد [٧]در تحليل جدا كرد از اين گفت: وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهٰا وَ زِينَةً [٨]...،آنگه [٩]از آن استثنا كرد گفت: إِلاّٰ مٰا يُتْلىٰ عَلَيْكُمْ ،الّا آنچه بر شما خوانند خلاف كردند در اين استثنا و مستثنا.

مجاهد و قتاده گفتند:مراد بچۀ چهار پايان است و استثنا متّصل است يعنى جملۀ بچگان از اين سه چيز [١٠]حلال است الا آنچه پس از اين بر شما خوانند و بيان كنند شما را فى قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ ،الّا آن جنين كه هنوز خرد [١١]باشد تمام خلق نبود يا چون از شكم مادر بگيرند مرده باشد يا بميرد.

و سدّى و عبد اللّٰه عباس گفتند:مراد به مستثنا خوك است و آنچه در حال كشتن او نام خداى نبرند و بر اين قول استثناى خوك منقطع باشد و ما لم يذكر اسم اللّٰه عليه متّصل باشد و بر اين قول دگر مفسّران إِلاّٰ مٰا يُتْلىٰ عَلَيْكُمْ ،آن است كه ذكر

[١] .اساس:چنين با توجّه به فحواى عبارت و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٢] .آج،لب:كرد.

[٣] .آج،لب:بود.

[٤] .سورۀ انعام(٦)آيۀ ١٤٣.

[٥] .سورۀ نحل(١٦)آيۀ ٥.

[٦] .تب،آج،لب،مر:آن.

[٧] .آج،لب+و.

[٨] .سورۀ نحل(١٦)آيۀ ٨.

[٩] .مر:آنگاه.

[١٠] .آج،مر،لت:جنس.

[١١] .مر:خون.