يعنى واجب است حج و عمره را تام و تمام به جا آوريد. اين سخن علامه جاى تأمّل است؛ چراكه احتمال دارد، مراد از وجوب اتمام در آيه، وجوبِ به پايان بردن هر كدام، با شروع در آنها باشد، نه اصل وجوب آنها. (٤٤)

مقدس اردبيلى در تفسير اين آيه نيز مى‌گويد:

مراد از حج و عمره در آيه، همان معناى شرعى متعارف آنها نزد فقيهان است كه اعمالى مخصوص دارد و در كتاب‌هاى فقهى آمده است. در نتيجه، مراد از امر به اتمام آنها، انجام دادن حج و عمره به صورت كامل و با تمام اجزا و شرايط و مناسك است. در كشاف و تفسير قاضى و مجمع البيان نيز همين گونه آمده كه مراد انجام دادن حج و عمره است به صورت كامل، نه اينكه اتمام آنها بعد از شروع، واجب باشد. در روايتى صحيح نيز تصريح شده كه احرام از ميقات، از اجزاى حج تمام است. در حسنه ابن اذينه آمده است: مراد از اتمام، كامل به جا آوردن و پرهيز از محرّمات احرام در حج و عمره است. در مجمع البيان نيز آمده است: گفته شده: معناى اتمام حج و عمره، برگزارى آنها تا آخرين عمل است. اين روايت از طريق اميرالمؤمنين(ع) و امام سجاد(ع) و نيز از طريق سعيد بن جبير و مسروق و سدّى نقل شده است. طبق اين تفاسير، آيه دلالت دارد بر وجوب ابتدايى حج و عمره؛ هرچند آنها را شروع نكرده باشد و ظاهراً اختلافى در اين مطلب نزد ما نيست و روايات نيز بدان دلالت دارند امّا دلالت آيه بر وجوب اتمام حج مستحب يا حج واجبى كه فاسد شده، واضح نيست و با تكلّف همراه است. بله، وجوب اتمام حج و عمره‌اى كه فاسد شده‌اند، بعيد نيست، اما دليل آن، واجب بودن اصل حج و عمره و اصل عدم سقوط باقى مانده اعمال است .

با اين همه، ظاهر آيه با قطع نظر از تفاسير، وجوب اتمام حج و عمره بعد از

(٤٤) مجمع الفائدة و البرهان، ج٧، ص٣٨٨.