داورى دقيق و منصفانه در مورد نائينى و انديشه‌هايش در كتاب تنبيه الامّة ما را به نقاط ضعف و قوت ديدگاه‌هاى او رهنمون مى‌سازد. او هرچند در فهم دقيق مشروطه غربى، داراى ضعف‌هاى آشكارى بود و همين واقعيت، سبب كاستى‌هايى در نظريه‌اش درباره حكومت در عصر غيبت مى‌گرديد، اما انديشه روشن و نگاه فراخ او به شرايط و ضرورت‌هاى عصر خويش نيز در لا به لاى كتابش نمود دارد. او به درستى دريافته بود كه اداره يك حكومت دينى فقط با تكيه بر علوم متداول حوزوى ممكن نيست و نيازمند آگاهى‌هاى گسترده‌اى در زمينه علوم و فنون روز است. او در مورد اولين شرط از شرايط نمايندگان مجلس مى‌گويد:

اول: علميت كامله در باب سياسات و فى الحقيقه مجتهد بودن در فنّ سياست، حقوق مشتركه بين‌الملل و اطلاع از دقايق و خفاياى حِيَل معموله بين الدول و خبرت كامله به خصوصيات وظايف لازمه و اطلاع بر مقتضيات عصر كه بعون اللّه‌ تعالى و حسن تأييده به انضمام اين علميژت كالمه سياسيّه به فقاهت هيئت مجتهدين منتخبين براى تنقيص آرا و تطبيقش بر شرعيات، قوّه علميّه لازمه در سياست امور امّت به قدر قوّه بشريه كامل و نتيجه مقصوده مترتّب گردد، ان شاء اللّه‌ تعالى. (٧٢)

روحش شاد و غريق رحمت پروردگار باد!

فهرست منابع

١. حائرى، عبدالهادى، تشيع و مشروطيت در ايران، اميركبير، تهران، ١٣٨١، چاپ سوم.

٢. فصلنامه فقه اهل‌بيت(ع)، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، قم.

٣. آدميت، فريدون، ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران، پيام، تهران، ١٣٥٥، چاپ اول.

(٧٢) نائينى، تنبيه الامّه ، ص ١٢٤.