نائينى ـ چنان كه گذشت ـ قانون و مجلس شوراى ملى را دو جانشين ميسور براى ملكه عصمت در عصر غيبت معرفى مى‌كند. آن‌گاه درصدد انطباق مجلس شورا يا همان پارلمان بر آموزه‌هاى دينى برمى‌آيد و پس از بررسى برخى از آيات و روايات مربوط به مشورت، به تطبيق آنها بر «همين شوراى عمومى ملى» كه خواسته مشروطه خواهان بود، مى‌پردازد و آن را مصداق كاملى براى اين‌گونه فرمان ها و توصيه‌هاى قرآنى و روايى مى‌يابد و تأسف مى‌خورد كه «به جاى آنكه شوراى عمومى ملى را هذه بضاعتنا ردّت اليناً بگوييم، با اسلاميت مخالفش مى‌شماريم». (٥٥)

انديشمندان نوگراى مسلمان در طول ١٥٠ سال گذشته، درصدد همسان‌نمايى اصل اسلامى مشورت با مؤلّفه‌هاى دمكراسى و مشروطه غربى برآمده‌اند. پيش از نائينى، شخصيت‌هايى همچون: رفاعة طهطاوى(١٢٩٠ ق)، خيرالدين تونسى(١٨٩٩ م)، سيد جمال‌الدين اسدآبادى(١٣١٤ ق)، رشيد رضا (١٣٥٤ ق)، ابوالاعلى مودودى(١٣٢٠ ق) و مستشار الدوله(١٣١٣ ق) در اين

(٥٥) نائينى، تنبيه الامّة ، ص ٨٦.