آية‌اللّه‌ شيخ فضل‌اللّه‌ نورى نيز به مبهم بودن انديشه مشروطيت در آغاز انقلاب اشاره مى‌كند. او كه در آغاز جنبش در صف مشروطه خواهان بود و از رهبران دومين حركت عمومى يعنى «مهاجرت كبرا» (مهاجرت به شهر قم) به شمار مى‌رفت و بعدها به مخالفت سرسختانه با مشروطيت پرداخت و رهبرى روحانيان و علماى مشروعه خواه را بر عهده گرفت، در توضيح اين تغيير نظر در رساله‌اى كه در پاسخ به چنين سؤالى نگاشته بود، مى‌گويد كه غرب‌زده‌ها با سؤ استفاده از شعار عدالت، مردم و علما را به ميدان كشيدند و كم كم خواسته‌هاى ديگرى همچون تشكيل مجلس، اعتماد به رأى اكثريت، تدوين قانون اساسى و غيره را مطرح كردند. (١٨) غلامحسين زرگرى‌نژاد گردآورنده رسائل مشروطيت در كتابى به همين نام مى‌گويد:

درست به خلاف سردرگمى و ابهامى كه در غايت‌شناسى نهضت ضد استبدادى عصر مظفرى وجود داشت و در راستاى تبيين نظام جايگزين حتى رساله كوتاهى نيز قبل از پيروزى نهضت نوشته نشد تا مردم دريابند كه براى تحقق كدام نظام و آرمان سياسى معين مبارزه مى‌كنند. (١٩)

بررسى دقيق آراى نائينى به عنوان مؤلّف مهم‌ترين اثر علمى در دفاع از مشروطيت در آن دوران، به وضوح روشن مى‌سازد كه او آگاهى دقيقى از مشروطه غربى نداشته است.

از اين‌رو، ديدگاه كسانى كه معتقدند «علماى دين دقيقاً مى‌دانستند مشروطيت چيست» (٢٠) و «ورود مراجع عظام نجف به عرصه و دفاع از حكومت مشروطه با آگاهى از اصول و مبانى آن» (٢١) بوده است، پذيرفتنى نيست. اين سخن به اين معنا نيست كه مشروطه خواهان در ايران و از جمله رهبران مذهبى ضرورتاً مى‌بايست به

(١٨) تركمان، محمد، رسائل اعلاميه‌ها مكتوبات و روزنامه شيخ شهيد فضل‌اللّه‌ نورى ، ج ١، ص ١٠٣.
(١٩) زرگرى‌نژاد، غلامحسين، رسائل مشروطيت ، ص ١٤.
(٢٠) طباطبايى، سيدجواد، فصلنامه مدرسه ، ش ٤، ص ١١٠.
(٢١) ورعى، سيدجواد، پژوهشى در انديشه سياسى نائينى ، ص ١٠٢.