بودند كه اساس انديشه مشروطيت ساخته و پرداخته رهبران مذهبى و يا روشنفكران ايرانى نيست و نقش آنان در نظريه‌پردازى آن، فراتر از تلاشى نظرى براى هماهنگى اين پديده غربى با سنت اسلامى نيست.

در كتاب تنبيه الامه تأليف آية‌اللّه‌ نائينى، شواهد متعددى بر تأثيرپذيرى انديشه مشروطيت از فرهنگ و تمدن غرب مى‌توان يافت كه برخى از موارد صريح آن را در اين بخش ذكر مى‌كنيم و به برخى ديگر در ضمن تحليل محتواى كتاب اشاره خواهيم كرد.

نائينى نيز همچون بعضى ديگر از مشروطه خواهان مدعى است كه غربيان، اصول تمدن و از جمله انديشه مشروطيت را از اسلام گرفته‌اند. او رساله خود را با اين سخن آغاز مى‌كند كه ملل مسيحى و اروپاييان بعد از ناكامى در جنگ‌هاى صليبى، به اين نكته واقف شدند كه علّت ضعف و شكست آنان «عدم تمدن و بى‌علمى» ايشان است، آن‌گاه مى‌افزايد:

(سپس آنان) اصول تمدن و سياسات اسلاميه را از كتاب و سنت و فرامين صادر از حضرت شاه ولايت(عليه افضل الصلاة و السلام) وغيرها اخذ و در تواريخ سابقه خود منصفانه بدان اعتراف و قصور عقل نوع بشر را از وصول به آن اصول و استناد تمام ترقّيات فوق العاده حاصله در كمتر از نصف قرن اول را به متابعت و پيروى آن اقرار كردند، لكن حسن ممارست و مزاولت و جودت استنباط و استخراج آنان و بالعكس سير قهقرايى و گرفتارى اسلاميان به ذلّ رقيّت و اسارت طواغيت امّت و مُعرضين از كتاب و سنت، مآل امر طرفين را به اين نتيجه مشهوده و حالت حاليه منتهى ساخت. (١٢)

او در بخش پايانى كتاب خود ادعا مى‌كند كه اروپاييان فرمان اميرمؤمنان(ع) را به مالك اشتر كه در نهج البلاغه آمده، ترجمه‌ها كرده و در استنباط قوانين سرمشق

(١٢) نائينى، محمدحسين، تنبيه الامة و تنزيه الملّة ، تصحيح و تعليق سيد جواد ورعى، ص ٣٥.