فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٨٥ - جدال تعبد و تعقل در فهم شريعت (٣) مسعود امامى

پژوهشگران تاريخ انديشه سياسى و مشروطيت در ايران نيز مخفى نمانده است. (٧)

---

(٧) عبدالهادى حائرى و فريدون آدميّت بارها در آثار خود از تأثيرپذيرى انقلاب مشروطه از تمدن غرب ياد كرده‌اند. به عنوان نمونه، حائرى پس از بررسى تأثير آثار عبدالرحمن كواكبى(١٩٠٢ م) و به خصوص كتاب طبايع الاستبداد او بر ميرزاى نائينى و نيز تأثيرپذيرى كواكبى از ويتوريو آلفيرى (vittorio Alfieri) ،(١٨٠٣ م)، انديشمند ايتاليايى كه خود نيز از تربيت يافتگان منتسكيو (monteskiyu) ،(١٧٥٥ م) فيلسوف فرانسوى بود، مى‌گويد: «.. بدين ترتيب، آلفيرى كتاب‌هاى مونتسكيو را خواند و كواكبى انديشه و تئورى آلفيرى را درباره استبداد كه مستقيماً از افكار مونتسكيو متأثر بود، به احتمال قوى با استفاده از ترجمه تركى آن به صورت كتاب طبايع درآورد. طبايع نيز به نوبه خود، هم به فارسى ترجمه شد و هم مستقيماً مورد استفاده نائينى قرار گرفت و در شكل‌يابى تئورى استبداد وى نقش عمده‌اى بازى كرد. با توجه به مطالب بالا، چنين به نظر مى‌رسد كه انديشه‌هاى نو كه در كتاب تنبيه الامة نائينى يافت مى‌شود، به طور عمده ولى غيرمستقيم از انديشه‌هاى انديشمندان سده هيجده فرانسه به ويژه مونتسكيو ريشه گرفته است(ر.ك: تشيع و مشروطيت در ايران ، ص ٢٢٥)». آدميت نيز در يكى از اظهار نظرهاى خود مى‌گويد: «سياست مشروطيت يا حكومت مردم يكى از بنيادهاى اصلى مدنيت غربى بود كه روشنفكران و معتقدان مسلك ترقى آوردند و به نشر آن برخاستند. سپس عنصر مترقى طبقه روحانى به آن گرايش يافت و با تفسير اصولى و شرعى، به پشتيبانى آن آمد»(ر.ك: ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران ، ص ٢٢٦). ساير پژوهشگران انقلاب مشروطيت ايران نيز به اين واقعيت روشن تصريح كرده‌اند، به نمونه‌هايى اشاره مى‌كنيم: عنايت، حميد، انديشه سياسى در اسلام معاصر ، ص ٢٨٥: «انقلاب مشروطيت نمايانگر نخستين مواجهه مستقيم بين فرهنگ سنتى اسلامى و غرب در ايران جديد است» ؛ طباطبايى، سيدجواد، مكتب تبريز و مبانى تجددخواهى ، ص ١٢٤: «جنبش مشروطه خواهى به طور عمده بر شالوده انديشه تجددخواهى شكل گرفت» ؛ طالقانى، سيدمحمود، مقدمه تنبيه الأمة وتنزيه الملّه ، ص ١٠: «نمى‌توان منكر شد كه حكومت مشروطه از بيرون مرز اسلام، به سرزمين مسلمانان رسيد و علماى بزرگ دين و مراجع و مسلمانان متدين براى استقرار آن پيشقدم شدند: عده‌اى فتوا دادند، جمعى به جهاد برخاستند، دسته‌اى هم به مخالفت كوشيدند» ؛ همچنين ر.ك: كسروى، احمد، تاريخ مشروطه ايران ، ص ١١٩ ؛ آجودانى، ماشاءاللّه‌، مشروطه ايرانى ، ص ٣٨ ؛ تقوى، سيدمصطفى، فراز و فرود مشروطه ، ص ١٥٢ ؛ ورعى، سيدجواد، پژوهشى در انديشه سياسى نائينى ، ص ١٠١ ؛ فراستخواه، مقصود، سرآغاز نوانديشى معاصر ، ص ٣١٠ ؛ كديور، محسن، نظريه‌هاى دولت در فقه شيعه ، ص ١١٣ ؛ كديور، جميله، تحول گفتمان سياسى شيعه در ايران ، ص ٣٣٨).