اين عبارت صراحت دارد كه مرحوم شيخ، عقل را در احكامش بى‌نياز از شرع نمى‌داند و مى‌گويد بايد سمع آن را تأييد نمايد. به نظر مى‌رسد عبارت مرحوم شيخ در كتاب مختصر كتاب اصول الفقه ناظر به همين مطلب است. عبارت ايشان چنين است:

فأمّا القول في الحظر والإباحة فهو أن العقول لامجال لها في العلم بإباحة مايجوز ورود السّمع فيها بإباحته، ولايحظر مايجوز وروده فيها بحظره، ولكنّ العقل لم‌ينفكّ قطّ من السمع بإباحة وحظر (الف)ولو أجبر اللّه تعالى العقلاء حالاً واحدة من سمع، لكان قد اضطرّهم الى مواقعة ما يقبح في عقولهم من استباحة مالاسبيل لهم إلى العلم بإباحته من حظره، وألجأهم الى الحيرة التي لايليق بحكمته. (١٨)

يعنى عقل توان اين را ندارد كه به محرّمات و مباحات راه پيدا كند و هر آنچه درباره محرّمات و مباحات گويد بايد از طرف سمع مورد تأييد قرار گيرد. درنتيجه اگر خداوند بفرمايد: شما از سمع بى‌نيازيد و بايد توسّط عقل احكامتان را به دست آوريد، اين مضطرّ نمودن انسان است به كارى كه عقل آن را قبيح مى‌داند؛ زيرا عقل توان راه‌يابى به محرّمات و مباحات را ندارد، و معناى آن سوق دادن انسانها است به حيرتى كه در شأن حكمت خداوند نيست.

٢ ـ مطالبى كه دلالت دارد كه عقل مى‌تواند به عنوان يك منبع در كنار منابع قرار گيرد. البته اين مطلب به آن معنا نيست كه عقل مى‌تواند در همه جا در كنار قرآن و احاديث حضور داشته باشد و اظهار نظر نمايد؛ بلكه به اين معنا است كه عقل مى‌تواند در بعضى از افعال اظهارنظر نمايد. در نتيجه در همين افعال مخصّص عمومات واقع شود و حتى در تعارض ما بين حكم عقل و خبر، خبر را از حجيّت بيندازد. البته اين مسأله هيچ گاه بين حكم عقل و رواياتى كه از نظر سند و دلالت قطعى السند وقطعى الدّلالة هستند اتّفاق

(١٧)مصنّفات شيخ مفيد، أوائل المقالات، ج٤، ص٤٤.
(١٨)مصنّفات شيخ مفيد، مختصركتاب اصول فقه، ج٩، ص٤٣.
(الف)در بعضى نسخه ها «با باحته وخطره» آمده است.