که قانون تطابق عقل و شرع را در اسلام بوجود آورده است . یعنی از نظر فقه‌ اسلامی و لا اقل فقه شیعه اگر ثابت بشود که عدل ایجاب می‌کند فلان قانون‌ باید چنین باشد نه چنان و اگر چنان باشد ظلم است و خلاف عدالت است ، ناچار باید بگوئیم حکم شرع هم همین است . زیرا شرع اسلام طبق اصلی که خود تعلیم داده ، هرگز از محور عدالت و حقوق فطری و طبیعی خارج نمی‌شود . علماء اسلام با تبیین و توضیح اصل " عدل " پایه فلسفه حقوق را بنا نهادند ، گو اینکه در اثر پیشامدهای ناگوار تاریخی نتوانستند راهی را که‌ باز کرده بودند ادامه دهند . توجه به حقوق بشر و به اصل عدالت بعنوان‌ اموری ذاتی و تکوینی و خارج از قوانین قراردادی اولین بار بوسیله مسلمین‌ عنوان شد ، پایه حقوق طبیعی و عقلی را آنها بنا نهاده‌اند . اما مقدر چنین بود که آنها کار خود را ادامه ندهند و پس از تقریبا هشت قرن دانشمندان و فیلسوفان اروپائی از آن را دنبال کنند و این افتخار را بخود اختصاص دهند ، از یکسو فلسفه‌های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی‌ بوجود آورند و از سوی دیگر افراد و اجتماعات و ملتها را با ارزش حیات‌ و زندگی و حقوق انسانی آنها آشنا سازند ، نهضتها و حرکتها و انقلابها بوجود آورند و چهره جهانرا عوض کنند . بنظر من گذشته از علل تاریخی ، یک علت روانی و منطقه‌ای نیز دخالت‌ داشت در اینکه مشرق اسلامی مسئله حقوق عقلی را که خود پایه نهاده بود دنبال نکند . یکی از تفاوتهای روحیه شرقی و غربی در اینست که شرق تمایل‌ به اخلاق دارد و غرب به حقوق ، شرق شیفته اخلاق است و غرب شیفته حقوق ، شرقی بحکم