انسان رسیده به آنمرحله که به تعبیر قرآن کریم ، بار امانتی که آسمانها و زمین و کوهها نتوانستند کشید بدوش بگیرد . یعنی زندگی آزاد را بپذیرد و مسئولیت تکلیف و وظیفه و قانون را قبول کند ، و بهمین دلیل از ظلم و جهل ، از خودپرستی و اشتباه کاری نیز مصون نیست . قرآن کریم آنجا که این استعداد عجیب انسان را در تحمل امانت تکلیف و وظیفه بیان میکند بلافاصله او را با صفتهای " ظلوم " و " جهول " نیز توصیف مینماید . این دو استعداد در انسان ، استعداد تکامل و استعداد انحراف ، از یکدیگر تفکیک ناپذیرند . انسان مانند حیوان نیست که در زندگی اجتماعی‌ نه بجلو برود و نه به عقب ، نه به چپ برود و نه براست ، در زندگی‌ انسانها گاهی پیشروی است و گاهی عقب گرد ، در زندگی انسانها اگر حرکت‌ و سرعت هست توقف و انحطاط هم هست . اگر پیشرفت و تکامل هست فساد و انحراف هم هست ، اگر عدالت و نیکی هست ظلم و تجاوز هم هست . اگر مظاهر علم و عقل هست مظاهر جهل و هواپرستی هم هست . تغییرات و پدیده‌های نوی که در زمان پیدا میشود ممکن است از قسم دوم‌ باشد .

جامدها و جاهلها

از جمله خاصیتهای بشر افراط و تفریط است ، انسان اگر در حد اعتدال‌ بایستد کوشش میکند میان تغییرات نوع اول و نوع دوم تفکیک کند . کوشش‌ میکند زمان را با نیروی علم و ابتکار و سعی و عمل جلو ببرد ، کوشش میکند خود را با مظاهر ترقی و پیشرفت