یک قانون وضعی و قراردادی ، زیرا ممکن است یک قانون وضعی و قراردادی‌ از طبیعت و فطرت سرچشمه گرفته باشد . و تعیین کننده خط سیر تکاملی‌ افراد و اجتماعات بشری باشد . ولی پرسشهائیکه در زمینه انطباق و عدم انطباق اسلام با مقتضیات زمان‌ وجود دارد تنها جنبه کلی و فلسفی ندارد . آن پرسشی که بیش از هر پرسش دیگر تکرار میشود اینست که قوانین در زمینه احتیاجات وضع میشود و احتیاجات اجتماعی بشر ثابت و یک نواخت‌ نیست ، پس قوانین اجتماعی نیز نمی‌تواند ثابت و یکنواخت باشد . این پرسش چه پرسش خوب و ارزنده‌ای است . اتفاقا یکی از جنبه‌های‌ اعجازآمیز دین مبین اسلام که هر مسلمان فهمیده و دانشمندی از آن احساس‌ غرور و افتخار میکند اینست که اسلام در مورد احتیاجات ثابت فردی یا اجتماعی قوانین ثابت و در مورد احتیاجات موقت و متغیر وضع متغیری در نظر گرفته است و ما بیاری خداوند تا اندازه‌ای که با این سلسله مقالات‌ متناسب باشد شرح خواهیم داد .

خود زمان با چه چیز منطبق شود ؟

اما قبل از آنکه وارد این مبحث بشویم ذکر دو مطلب را لازم میدانم : یکی اینکه اکثر افرادی که از پیشرفت و تکامل و تغییر اوضاع زمان دم‌ میزنند خیال میکنند هر تغییری که در اوضاع اجتماعی پیدا میشود خصوصا اگر از مغرب زمین سرچشمه گرفته باشد باید بحساب تکامل و پیشرفت گذاشت ، و این از گمراه