٣ - یکی دیگر از جهاتی که به اسلام امکان انطباق با مقتضیات زمان می‌دهد جنبه عقلانی دستورهای این دین است ، اسلام به پیروان خود اعلام کرده است‌ که همه دستورهای او ناشی از یک سلسله مصالح عالیه است ، و از طرف دیگر در خود اسلام درجه اهمیت مصلحت‌ها بیان شده است ، این جهت کار کارشناسان واقعی اسلام را در زمینه‌هائی که مصالح گوناگونی در خلاف جهت‌ یکدیگر پدید می‌آیند آسان می‌کند . اسلام اجازه داده است که در اینگونه‌ موارد کارشناسان اسلامی درجه اهمیت مصلحتها را بسنجند و با توجه به‌ راهنمائی‌هائی که خود اسلام کرده است مصلحتهای مهمتر را انتخاب کنند . فقهاء این قاعده را بنام " اهم و مهم " می‌نامند . در اینجا نیز مثالهای‌ زیادی دارم اما از ذکر آنها صرفنظر می‌کنم .

قوانینی که حق " وتو " دارند

٤ - یکی دیگر از جهاتی که به این دین خاصیت تحرک و انطباق بخشیده و آنرا زنده و جاوید نگه میدارد اینست که یک سلسله قواعد و قوانین در خود این دین وضع شده که کار آنها کنترل و تعدیل قوانین دیگر است . فقها این‌ قواعد را قواعد " حاکمه " مینامند . مانند قاعده " لا حرج " و قاعده‌ " لا ضرر " که بر سراسر فقه حکومت می‌کنند کار این سلسله قواعد ، کنترل‌ و تعدیل قوانین دیگر است . در حقیقت اسلام برای این قاعده‌ها نسبت به‌ سایر