چه بسيار تاريكيها كه ياد تصميمها را از خاطر مى‌زدايد «١».
خواب نوشين بامداد رحيل باز دارد پياده را ز سبيل «٢» در قرآن‌كريم و روايات اسلامى اهميّت كوشش و تلاش مورد تأكيد قرار گرفته و از تلاشگران ستايش شده است، و تأثير جديت و تلاش، در پيروزى و نقش سستى و تن پرورى، در شكست، قطعى تلقى شده است كه به عنوان مثال به چند آيه اشاره مى كنيم:
١- خداوند در يكى از آيات قرآن روش و كردار ياران برخى از پيامبران گذشته را ستوده و به عنوان الگو به ياران پيامبر اسلام (ص) گوشزد مى‌كند:
«چه بسا پيامبرانى كه پيروان زيادى در كنارشان به نبرد برخاسته و در برابر آنچه كه در راه خدا به آنان رسيد، سستى و بى‌تابى نشان ندادند و خدا صابران را دوست دارد. «٣»» در مورد اين آيه به دو نكته بايد توجّه داشت: نخست آنكه خداوند موفقّيت ياران پيامبران گذشته را مرهون جديّت و تلاش پيگيرشان مى داند. ديگر آنكه اين آيه در ميان آيات مربوط به جنگ احد وشكست ظاهرى مسلمانان واقع شده است؛ گويا به مسلمانان گوشزد مى‌كند كه روش آنان را سرمشق قرار داده و دچار ضعف و سستى نشوند.
مرحوم علّامه طباطبايى در ذيل اين آيه مى‌گويد: خدا گفتار و كردار آنان را براى مؤمنان حكايت مى‌كند تا مايه عبرت آنان شده و آن را شعار خويش قرار دهند و گرفتار مسائلى نشوند كه روز احد بدان گرفتار شدند. «٤» در جنگ احد پس از آنكه تصميم گرفته شد سپاه اسلام در بيرون مدينه با سپاه مشركان رو به رو شود، پيامبر (ص) در يكى از اردوگاهها نيروها را به صف كرد و ضمن‌