ب- آگاهى و مذهبى:
آگاهى و اطلاعات مذهبى سربازان و مجاهدان نيز در پيروزى نقش بسزايى دارد؛ زيرا معارف اسلامى با مفاهيم بلند و والايى كه دارد، هر يك در تقويت روحيّه و استوارى و فداكارى رزمندگان تأثير كافى خواهد داشت. از اين رو، حضرت على (ع) فرمود: ... از جمله كسانى كه در صحنه پيكار ثابت‌قدم بوده و پايدارى خواهد كرد، كسى است كه داراى بصيرت و بينايى كامل مذهبى باشد. «١» همچنين آن حضرت پيوسته براى افراد، توحيد و صفات خداوند، معاد و ديگر مسائل مذهبى را يادآور مى‌شد، چنان كه در جنگ صفين ضمن ايراد خطبه‌اى به نيروها فرمود: ... همانا ما در معرض ديد و شنود خدا هستيم، اگر بخواهد، در نزول بلا- براى دشمنان- تعجيل خواهد كرد و از ناحيه او تغيير و تحوّلى در امور ايجاد خواهد شد، تا ستمگر را تكذيب كند و مسير حق را روشن نمايد. «٢» در اين راستا سخنان فراوان ديگرى از آن بزرگواران موجود است كه با زيبايى تمام آگاهى لازم مذهبى را در ميان افراد حاكم مى‌كند. از جمله اصولى كه آگاهى بر آنها تأثير عمده در پيروزى يك نبرد دارد، عبارتند از:
١- توحيد و صفات خدا اگر يك رزمنده به وجود خدا و صفات او آگاهى و اعتقاد داشته باشد و بداند كه در تمام جهان قدرت واحدى حكومت دارد و همه قدرتها از آن اوست و هيچ‌كس توان مقابله و معاوضه با او را ندارد، و زندگى و مرگ به دست اوست، در اين صورت با توكل به چنين قدرتى، در مقابل دشمن پايدارى خواهد كرد و استوار و مقاوم به نبرد خويش ادامه خواهد داد.
از اين رو، مى‌بينيم در گرماگرم جنگ كه آتش نبرد ميان اميرمؤمنان على (ع) و معاويه شعله‌ور بود، اميرمؤمنان سربازان خويش را به جنگ با معاويه بر م عوامل پيروزى و شكست ١٤٦ قرآن در اين مورد چه مى‌گويد؟
ص : ١٤٥ ى‌انگيخت و هنگامى‌