برگشت و موجب شكست لشكر اسلام شد. «١» همين‌طور در جنگ صفين، اشعث‌بن‌قيس منافق در ايجاد تفرقه و تشتّت در بين سربازان اميرمؤمنان (ع) نقش مؤثرى ايفا كرد. «٢» آرى وجود اين گونه افراد كه سبب فرسايش روحيّه نيروها و نيز ايجاد اختلاف و تفرقه در ميان آنان مى‌گردد؛ بهترين عام عوامل پيروزى و شكست ١٦٦ اصول تشويق ص : ١٦٤ ل براى پيروزى دشمن و شكست نيروهاى خودى محسوب مى‌شود.
ج- توطئه‌هاى دشمن:
از ديگر عوامل فزاينده اختلاف در ميان سپاهيان توطئه‌هايى است كه پيوسته از سوى دشمن در اين راستا انجام مى‌گيرد. دشمن از طريق ستون پنجم و عوامل نفوذى و از راه تبليغات سوء خود در مقام توطئه برمى‌آيد، چنان كه معاويه در جنگ امام حسن (ع) به طرق گوناگون تلاش كرد تا سپاه آن حضرت را از هم جدا و اتحاد آنان را به اختلاف بدل‌نمايد. به همين جهت، شايعات فراوانى مبنى بر اينكه حسن‌بن‌على (ع) با معاويه به توافق رسيده و در صدد صلح برآمده است در ميان نيروهاى امام حسن (ع) پخش كرد. «٣» معاويه با اين حقّه‌بازيها در حدود چهار هزار نفر از نيروهاى امام حسن عليه‌السلام را جدا كرد، و بدين وسيله به اهداف خود دست يافت.
د- علاقه به مظاهر دنيوى:
رو آوردن به مسائل مادّى و هوا و هوسهاى ديگر، عامل عمده‌اى براى پديد آوردن نزاعها و كشمكشهاست، چرا كه در اين صورت هدف رزمندگانى كه «فى‌سبيل اللَّه» است، به هدف جلب منافع شخصى تنزّل مى‌يابد. هر كس به سوى منافع خود گام‌