مى‌پرداختند، و با سلاحها و تجهيزات فراوانى كه در اختيار داشتند، به خود مى‌باليدند.
جلوى دژها را نيز خندقى كنده بودند تا از حمله غافلگيرانه سپاه اسلام در امان باشد.
صبحگاهان كه يهوديان براى كارهاى روز مرّه خود از دژها بيرون آمدند، چشمشان به سربازان نيرومند اسلام افتاد كه نقاط حساس و راهها را به تصرف خود درآورده بودند. از اين رو، ترسان و هراسان، ابزار كشاورزى خود را به زمين ريخ عوامل پيروزى و شكست ٣٣١ ب - نقش ايجاد رعب در پيروزى:
ص : ٣٢٧ تند و به سمت دژها پا به فرار گذاشتند و فرياد زدند: «محمد و لشكريانش، محمد و لشكريانش» آنها به دژهاى خود پناه بردند و درب آن را محكم بستند. پيامبر خدا (ص) وقتى اين صحنه را ديد، فرمود:
«اللَّهُ اكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ انَّا اذا نَزَّلْنا بِساحَةِ قَوْمٍ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرينَ» «١» الله اكبر! ويران شد خيبر! وقتى ما بر قومى فرود آييم، چه قدر بد است روزگار بيم‌داده‌شدگان.
يهوديان به داخل دژها پناه برده، حالت دفاعى به خود گرفتند و با پرتاب تير و سنگ از نزديك شدن نيروهاى اسلام به دژها جلوگيرى كرده و از خود دفاع مى‌كردند.
پيامبر اسلام (ص) ستاد و محل تجمع نيروها را دور از ديد و تير دشمن، در پشت نخلستانها قرار داد و با استفاده از اصل آفند دژها را يكى يكى مورد تهاجم قرار مى‌داد، آنها را محاصره مى‌كرد و راههاى ارتباطى دژ محاصره شده را با ساير دژها قطع مى‌نمود و بدين وسيله درب آنها را يكى پس از ديگرى مى‌گشود، جنگجويان را مى‌كشت و خانواده آنان را به اسارت مى‌گرفت. محكمترين و صعب‌العبورترين اين دژها، دژ قموص كه محل استقرار مرحب بن حارث يهودى بود؛ سرانجام بدست تواناى امير مؤمنان على (ع) فتح شد و مرحب فرمانده نامدار يهود كشته شد. سپس آن حضرت درب اين دژ را كه از سنگى به ارتفاع دو متر و عرض يك متر و قطر نيم متر ساخته شده بود با قدرت الهى از جا كند. سپس از آن به جاى سپر استفاده كرد و بالاخره، آن را روى خندقى كه يهوديان جلوى دژ كنده بودند، قرار داد. در اين حال، سپاه اسلام توانست از روى آن عبور كند و به پاكسازى داخل دژ بپردازد. «٢»