٤- جهل و نادانى، چه بسيار كسانى هستند كه بر اثر نادانى، به گمان خود براى خدا، خالصانه عمل مى‌كنند و نتيجه آن را نيز نيك و باارزش مى‌دانند، در حالى كه در عمل آنان هيچ ارزشى وجود ندارد و كارشان از اساس، منحرف است، ولى خود متوجه نيستند، شايد بتوان بعضى از ساده‌لوحان خوارج نهروان را از اين دسته شمرد كه به گمان خود براى جلب رضايت الهى به سجده‌هاى طولانى و روزه‌هاى پى‌درپى مى‌پرداختند و به گمان خود خالصانه عبادت مى‌كردند؛ ولى نمى‌دانستند كه مخالفت آنان با على عليه‌السلام اعمال به اصطلاح خوب آنها را هم از بين برده است. اينان در واقع بدبخت‌ترين فريب‌خوردگان شيطانند. قرآن درباره اين غافلان مى‌فرمايد:
«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْاخْسَرينَ اعْمالًا الَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ انَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً اوُلئِكَ الَّذينَ كَفَرُوا بِاياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ اعْمالُهُمْ فَلا نُقيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيمَةِ وَزْناً» «١» (اى رسول ما به امّت) بگو آيا شما را به زيانكارترين مردم آگاه سازم؟ يعنى كسانى كه تلاش آنان و زندگانى دنيا تباه شده و به خيال باطل خود مى‌پندارند كه كارهاى نيك انجام مى‌دهند، آنان كسانى هستند كه به آيات الهى و لقاى او ايمان نياورده‌اند؛ پس اعمالشان هدر شده و ما كارهاى آنان را در قيامت به حساب نخواهيم آورد.
٥- هواپرستى و توجه به نفسانيات، توجه به خواسته‌هاى نفس و زيرپانهادن عقل سبب دورى از اخلاص است. امام على عليه‌السلام فرمود:
«كَيْفَ يَسْتَطيعُ الْاخْلاصَ مَنْ يَغْلِبُهُ هَواهُ؟» «٢» چگونه كسى قادر است به اخلاص دست يابد با اينكه هوى و هوس بر او به چيره شده است.
ب- صبر:
١- تعريف صبر «صبر خوددارى از جزع و ناشكيبى و از دست ندادن تدبير است» «٣» و نيز گفته شده‌