در جنگ احزاب نيز از تجربه ايرانيها كه توسط سلمان فارسى ارائه شده استفاده گرديد و نقاط آسيب پذير شهر مدينه به وسيله ايجاد خندق، محافظت شد.
د- جدّيت و تلاش:
كوشش و تلاش، يكى از شرايط اساسى موفقيّت يك جامعه است. ميزان پيشرفت در هر كارى، بستگى به ميزان سعى و كو ششى دارد كه روى آن انجام مى گيرد و هر كسى خوشه چين كشت و دسترنج خويش است.
دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر كاى نورچشم من بجز از كِشته، ندروى‌ در پيكار با دشمن نيز كوشش و تلاش از شرايط عمده پيروزى است و با اندك سستى و كسالت، احتمال پيروزى به ميزان زيادى كاهش خواهد يافت.
سخت‌كوشى و تلاش، كليدى است كه رزمندگان مى‌توانند با آن درهاى فتح و پيروزى را بگشايند. اگر در صحنه نبرد كليه امكانات رزمى آماده باشد، ليكن پشتوانه‌اى از جدّيت و كوشش نيروهاى عمل كننده وجود نداشته باشد، هرگز به شكل استفاده مطلوب از آن برده نمى‌شود.
ميدان جنگ ميدان تلاش و كوشش است. آنجا بايد كمر همّت را محكم بست و چشم از هوسرانى و لذّت طلبى پوشيد و خوابهاى اضافى و كسل كننده را كنار گذاشت و مردانه در برابر دشمن كوشيد و خروشيد تا بتوان از چشمه زلال پيروزى نوشيد.
امير مؤمنان على عليه السلام در خطبه‌اى كه براى سپاه جهادگر خويش ايراد كرد، آنان را به تلاشى پيگير و همتى والا و پرهيز از آنچه باعث سستى نيروها در ميدان نبرد مى‌شود، سفارش كرد و فرمود: خداوند اداى سپاس (از نعمتهاى) خود را از شما مى‌خواهد، و امر و سلطنت خويش را براى شما قرار داده است، و به شما در ميدان وسيع مسابقه (دنيا) مهلت داده تا براى به دست آوردن چوگان (رياست و سيادت) از يكديگر سبقت گيريد. پس كمربندها را محكم ببنديد و دامنها را به كمر زنيد؛ چرا كه انديشه كار با ميهمانى جمع نمى شود. چه بسا كه خواب شب، تصميم روز را مى‌شكند و