فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٧٤ - 1 آراء آية اللّٰ ه نائينى و كاربرد آن در نظام مشروطه

سياسى زمان آشنا بود و نسبت به مسائل دوره اول مشروطيت آگاهى داشت و تهاجم و سياست سلطه‌جويانه غرب را مى‌دانست و هشيارى او نسبت به جريانات و حوادثى كه در دور دست او رخ مى‌داد در حد حساسيت بود و در انتقاد سياسى بسيار توانا و از تقواى سياسى و وارستگى و بزرگوارى در حد اعلا برخوردار بود [١] .

گرچه نوشته مرحوم نائينى بجز مباحث فقه سياسى از مايه‌هاى فلسفه سياسى و تحليل سياسى زمان خويش نيز برخوردار است ولى آنچه مهمتر و در حركت سياسى يك قرن اخير مؤثرتر بوده است بعد فقهى مباحى تنبيه الامه مى‌باشد كه از تاريخ نگارش و نشر آن به سال ١٣ [٢] ٧ هجرى قمرى بازتاب چشمگيرى در بنيانگيرى فقه سياسى داشته است.

نكته جالب توجه در اثر سياسى - فقهى مرحوم نائينى اين است كه اين فقيه از همه واژه‌هاى متداول حقوقى و سياسى زمان خود بهره مى‌گيرد و حكم فقهى را بر اساس تبيين همين موضوعات متداول زمان خويش تنقيح و تحرير مى‌نمايد.

در مقدمه كتاب، نخست حقيقت استبداد و مشروطيت دولت و قانون اساسى و مجلس شوراى اسلامى و حريت و مساوات را كه اركان موضوعات فقه سياسى است تشريح مى‌كند و اينگونه واژه‌هاى مستحدثه را با اصطلاحات و عناوين متداول در فقه مى‌سنجد و تطبيق مى‌نمايد.

مرحوم نائينى وقتى سخن از سياست خارجى و دفاع و قواى نظامى به ميان مى‌آورد و آن را پس از نظام داخلى و سياست ملى و مصالح داخلى دولت دومين اصل نظام سياسى مى‌شمارد، مى‌گويد:

دوم: تحفظ از مداخله اجانب و تحذر از حيل معموله در اين باب و تهيه قوه دفاعيه و استعدادات حربيه و غير ذلك. اين معنى را در لسان متشرعين حفظ بيضه اسلام، و ساير ملل، حفظ وطنش خوانند٢.

آنگاه جاى بحث و بررسى اين دو اصل را در فقه نشان مى‌دهد و مى‌گويد:

احكامى كه در شريعت مطهره براى اقامه اين دو وظيفه مقرر شده است احكام

[١] . رجوع شود به ايدئولوژى نهضت مشروطيت، تأليف فريدون آدميت، ص ٢٣٠.

[٢] رجوع شود به تنبيه الامه و تنزيه المله، تأليف آية الله نائينى، ص ٦ به بعد.