فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٣ - تحولات فقه سياسى

در كتاب جواهر الكلام تأليف شيخ محمد حسن نجفى (متوفاى [١] [٢] ٦٦) يك مجلد چهارصد صفحه‌اى به جهاد اختصاص داده شده و بخشهاى ديگر از فقه سياسى نيز بطور پراكنده در مجلدات ديگر تحت عناوين مختلف آمده است.

٢. تحولاتى كه فقه سياسى بصورت مستقل و جداى از مباحث ديگر فقهى به خود ديده و مراحلى را پيموده است اين مراحل را مى‌توان در دو محور: فقه سنى و فقه شيعه مورد مطالعه قرار داد.

الف: مؤلفات فقه سياسى فقهاى سنى كه از آن جمله مى‌توان موارد زير را نام برد:

١. الاموال، تأليف عبد الله بن قاسم بن سالم.

٢. الخراج، تأليف قاضى ابى يوسف.

٣. الخراج، تأليف يحيى بن آدم.

٤. معالم القربه فى احكام الحسبه، تأليف محمد بن محمد قرشى.

٥. الحسبه فى الاسلام، تأليف ابراهيم وسوقى.

٦. الحسبه فى الاسلام، تأليف ابن تيميه.

٧. الحسبه و المحتسب، تأليف نقولا زياده.

٨. الاحكام السلطانيه، تأليف على بن محمد ماوردى.

٩. الاحكام السلطانيه، تأليف أبو يعلى محمد بن حسين فراء.

١٠. السير الكبير، تأليف محمد بن حسن شيبانى متوفاى اواخر قرن دوم هجرى.

ب: مؤلفات فقه سياسى فقهاى شيعه كه به قسمتى از آنها ذيلاً اشاره مى‌شود. ولى بخش عمده فقه سياسى را فقها و متكلمين شيعه در بحث امامت آورده‌اند و شيخ آقا بزرگ طهرانى در الذّريعة بالغ بر يكصد جلد كتاب از علماى شيعه در امامت نقل كرده است١.

١. كتاب الخراج تأليف ابى الفرج قدامة بن جعفر معروف به كاتب بغدادى (متوفاى ٣٢٠)

٢. كتاب الخراج و المقاسمه، مؤلفش ناشناخته است٢.

٣. كتاب الخراج و المقاسمه، تأليف سيد مدرس.

[١] الذّريعة الى تصانيف الشيعة، ج ٢.

[٢] همان ج ٧، ص ١١٤.