فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥١ - تحولات فقه سياسى

چون «قاطعه اللجاج» و «تنبيه الامه» و «ولاية الفقيه» توسط فقها تنظيم و تأليف گرديد.

لازم به تذكر است كه اصطلاح الاحكام السلطانيه. در تعبير فقه سنتى معمولاً در مقايسه با فقه سياسى كه امروز اطلاق مى‌شود محدوده بيشترى از مباحث فقهى را شامل مى‌گردد.

زيرا در الاحكام السلطانيه آنگونه كه ماوردى و ابو يعلى در كتابهاى خود به رشته تحرير درآورده‌اند مباحثى چون آداب و احكام قضاء و شهادات و حدود و ديات و قصاص و اقتصاد سياسى چون مالياتهاى شرعى و كيفيت اخذ و توزيع آنها و رسيدگى به اموال و شئون صفار و احياء اراضى موات و حقوق ادارى و نظائر آن آورده شده كه از فقه سياسى به مفهوم متداول امروز بيرون است.

ولى بسيارى از كليات مباحث الاحكام السلطانيه در حوزه حقوق اساسى است كه به اين لحاظ با فقه سياسى ارتباط پيدا مى‌كند. حتى بخشى از امور حسبيه مربوط به حقوق بشر و حقوق ملت است كه جزئى از فقه سياسى محسوب مى‌گردد.

تحولات فقه سياسى

تحولات فقه سياسى را مى‌توان از دو بعد تكوين و تدوين مورد مطالعه قرار داد.

دوره تكوين و تأسيس فقه سياسى به عصر نزول قرآن و دوره زمامدارى پيامبر اسلام (ص) و سنت آن حضرت در مقام رياست دولت اسلامى بازمى‌گردد كه در اين دوره خطوط كلى فقه سياسى در زمينه مسائل حكومت و جهاد و تولا و تبرا و صلح و معاهده و ديپلماسى و سياست خارجى و نظائر آن توسط وحى (قرآن) و سنت پيامبر تعيين شد و سپس در خلال احاديث اهل بيت (ع) تشريح و تفريع گرديد.

عملكرد (سنت عملى) پيامبر (ص) ضمن تأسيس قواعد كلى فقه سياسى نمونه‌ها و تجربه‌هاى عينى نظريه‌هاى اسلام را نيز ارائه داد و موفقيت پيامبر (ص) در اجراى احكام تأسيسى اسلام در زمينه مسائل سياسى بطور ضمنى حقانيت و صلاحيت و اتقان اين احكام را نيز ثابت نمود و به اين ترتيب پيامبر (ص) هم در تأسيس و هم در اجرا اسوة شناخته شد [١] .

[١] (لَقَدْ كٰانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) (احزاب، آيه ٢١).